Con dao là một dụng cụ lao động của người miền núi rất thông dụng và hữu ích. Trước đây, bất kỳ đi đâu, đồng bào đều thắt dao bên người. Dao thường được đặt trong bao, người Tày gọi là phác pịa - nơi gửi dao. Bao dao được khắc gọt cầu kỳ, có dây đeo dệt hoa văn rực rỡ còn là vật trang trí cho người đeo. Dao gắn liền với người nông dân miền núi như vật tri kỷ. Từ khi bước chập chững đến lúc qua đời, dao không thể thiếu vắng trong các nghi lễ mừng, cúng, cấp sắc... Dao thắt buộc bên lưng như người bạn tâm giao. Dao sẻ chia với người mỗi buồn vui, no ấm, mất mùa, đói kém. Dao cần mẫn sớm hôm, mưa nắng bên người...
Ngày nhỏ, mỗi khi cài dao lên vách, mẹ tôi thường dạy: Đừng để lưỡi dao hướng vào nhau, cũng đừng cài dao quay lưng lại nhau. Đấy là nết ăn, nết ở của con người. Trên cái giá cài, hãy hình dung dao như là anh em chung một nhà; như bà con chung một bản... Nếu hướng lưỡi dao vào nhau, khác gì chĩa mũi nhọn vào nhau. Ngược lại, quay lưng với anh em, láng giềng thì cũng không có chỗ trên nơi cài dao. Những con dao được sử dụng nhiều, bố mẹ tôi, như một thói quen, để ở vị trí thuận lợi nhất. Mà cũng không ai bảo ai, không đánh số thứ tự, làm việc xong, nó lại yên vị. Không nhầm chỗ con dao khác.
Một đoạn tre dài chừng một mét, khoét hai bên, tạo thành rãnh cài dao. Chính giữa là con dao dựa. Bạn này làm việc nhiều và việc nặng nhất. Lưỡi dao sáng bóng, ánh lên màu thép, thường thơm mùi tre, nứa, cây rừng. Nó không mấy khi nằm trên giá. Bố tôi dùng nhiều nhất. Ông thuận tay trái nên được thửa riêng. Chuôi dao nhắn bóng mồ hôi. Dao dựa được đặt tên dao tư, dao năm là theo số lần chiều rộng của bốn ngón tay lên thân dao. Sau này có thêm anh dao tông, làm nhiệm vụ pha tre nứa, chẻ củi, chặt xương. Tiếp là dao phay, dao bài, dao thái chuối... Những loại dao này gắn với công việc bếp núc của người phụ nữ. Nào chẻ lạt, thái rau, băm bèo, thái chuối. Dao thái chuối to bản và dài nhất. Lưỡi dao mỏng, sắc lẹm. Ngày đôi ba lần bà hoặc mẹ tôi thái chuối. Cây chuối mềm vậy mà ngày này qua ngày khác, lưỡi dao cũng bị vẹt mòn. Một phần cũng do mài nhiều. Các cụ nói quá đúng “Nước chảy đá mòn”. Cạnh đó thường là vài chiếc liềm, nó chỉ được dùng vào vụ thu hoạch lúa, cắt gốc rạ, cắt cỏ gianh. Một năm đôi ba tuần ra đồng, lên đồi rồi lại về nằm chơi. Liềm lại chiếm nhiều không gian trên giá nhất...
Mỗi khi chị em chúng tôi chểnh mảng việc học hành, mẹ tôi lại “mượn” dao để nhắc: “Dao năng mài thì sắc, người năng học thì khôn”.
Có gia đình hàng xóm tử tế mà con cái hư đốn, bố tôi hay ca cẩm: “Dao sắc không gọt được chuôi”. Gọt chuôi dao giống như ông thợ cắt tóc, không tự cắt cho mình. Thực tình thì mọi cái chuôi dao, đều do lưỡi dao gọt đẽo mà nên. Trong làng, không phải ai cũng biết làm chuôi. Lại tùy từng loại dao mà chuôi cũng có hình dáng, to nhỏ, dài ngắn, khác nhau. Không có chuôi, mọi con dao đều xếp xó. Vì nó cũng không thể cài lên giá được.
Hồi còn học cấp ba, mỗi khi lũ bạn gái đến nhà tôi chơi. Chúng thường ngắm dãy dao xếp hàng trên giá rồi tranh nhau nhận. Có đứa còn liều gan hỏi cả mẹ tôi: Cháu nhận con này, bác có đồng ý không? Thời gian thấm thoát trôi qua. Bốn chị em chúng tôi lớn lên, hai người đi bộ đội, hai người vào công an. Nhà ở thì được xây cất đàng hoàng, nhưng vẫn căn bếp cũ. Nơi cài dao vẫn nguyên vị trí. Có điều, mỗi khi về nhà, tôi có cảm giác nó như thấp xuống so với sự lớn cao của chúng tôi. Những đứa bạn tinh nghịch năm xưa “nhận dao”, chắng có ai về làm dâu nhà tôi. Bố tôi vẫn năng mài những con dao cho sắc bén. Mẹ tôi không còn sức khỏe để thắt dao vào rừng, lấy chuối lợn, hay chặt giang về chẻ lạt đan quạt... Những con dao sáng đẹp, sắc lẹm được thay thế dao cùn mẻ, mòn vẹt. Nơi cài dao vẫn ánh lên màu thép.
Tôi thường đứng lặng rất lâu, điểm danh từng con dao một nơi cài dao. Những năm mất mùa, lũ lụt, sâu bệnh hại. Dao theo người kiếm củi, nứa, củ nâu và lâm thổ sản...đổi bán. Dao theo cha mẹ vào rừng đào củ mài, củ sắn, hái quả vải thiều, vải guốc lần hồi qua bữa. Dao đã làm ra cuộc sống của chúng tôi, của mỗi gia đình, xóm bản miền núi quê tôi. Đời dao gắn bó với đời người, dao đi suốt một đời người. Hôm nay dao vẫn bên người miền núi, phát quang cỏ dại, cây hoang, giữ gìn, gieo trồng màu xanh của rừng núi, quê hương. Những con dao và nơi cài dao đã và đang làm nên nét văn hóa độc đáo của người Việt.
