Di sản thế giới Tràng An (tỉnh Ninh Bình) hiện đang được đầu tư để trở thành một khu du lịch tầm cỡ quốc tế. Ảnh: Tạp chí Du lịch Việt Nam

Khi công nghiệp văn hóa cần một thước đo mới

Bộ chỉ tiêu thống kê bao quát 10 nhóm ngành công nghiệp văn hóa, gồm: Điện ảnh; Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; Nghệ thuật biểu diễn; Phần mềm và trò chơi giải trí; Quảng cáo; Thủ công mỹ nghệ; Du lịch văn hóa; Thiết kế sáng tạo (Thời trang; Kiến trúc; Thiết kế); Truyền hình và phát thanh; Xuất bản... dựa trên năng lực hạ tầng, cơ sở kỹ thuật và chủ thể tham gia thị trường; sản phẩm, dịch vụ và mức độ phát triển thị trường; doanh thu, giá trị tăng thêm, việc làm và thu nhập của người lao động; mức độ ứng dụng công nghệ hiện đại, công nghệ số và chuyển đổi số trong các ngành công nghiệp văn hóa... Tựu trung lại, Bộ chỉ tiêu giúp nhận diện quy mô thị trường, năng lực hạ tầng, doanh thu, việc làm, mức độ ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, phục vụ quản lý nhà nước, hoạch định chính sách và đánh giá hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa.

Trên thực tế, không phải đến thời điểm hiện tại, công nghiệp văn hóa với 10 nhóm ngành nói trên mới có những tiêu chí cụ thể nhằm đo lường sự đóng góp cho nền kinh tế, mà trước đó Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam xác định văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết số 68-NQ/TW (về Phát triển kinh tế tư nhân) và Nghị quyết số 57-NQ/TW (về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia) đã và đang mở ra những không gian phát triển mới cho các ngành công nghiệp sáng tạo.

Đường đã mở từ những quyết sách mang tính đột phá nói trên và rất nhanh Quyết định 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Chiến lược đặt mục tiêu đưa văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm và đóng góp 7% GDP vào năm 2030.

Ngay từ khi Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam được phê duyệt, nhiều nhà nghiên cứu và nhà quản lý đã chỉ ra khoảng cách giữa mục tiêu và thực tiễn, lĩnh vực hiện chỉ đóng góp khoảng 3-4% GDP, trong khi mục tiêu đến năm 2030 là 7% - con số tương đối mạo hiểm, thậm chí không ít người cực đoan hơn khi cho rằng, chúng ta không thể quản trị được những gì chưa được lượng hóa. Việc ban hành Bộ chỉ tiêu thống kê về đóng góp của 10 ngành công nghiệp văn hóa vì vậy đánh dấu bước tiến quan trọng, tạo cơ sở lượng hóa đóng góp của lĩnh vực này đối với nền kinh tế và hoạch định chính sách quản trị bằng dữ liệu, giúp lượng hóa giá trị, đánh giá hiệu quả và hoạch định chính sách phát triển, hướng tới hình thành hệ sinh thái kinh tế văn hóa gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế... được xem là cần thiết và phù hợp với bối cảnh hiện tại.

Ký ức - tài nguyên chưa được định giá

Tháng 7/2025, cả nước diễn ra việc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã nhằm tinh gọn bộ máy, mở rộng không gian phát triển và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Bên cạnh những lợi ích của sự phát triển, lĩnh vực văn hóa chứng kiến khá nhiều thay đổi với những không gian văn hóa, lễ hội rất có thể sẽ trở nên “lạ hóa” với những địa danh hành chính mới và một không gian quản trị mới. Đã có không ít ý kiến lo ngại, trong một chừng mực cụ thể sẽ dẫn đến giảm khả năng khai thác nguồn lực văn hóa cho phát triển.

Hiện nhiều địa phương đã thực hiện lập bản đồ tài nguyên văn hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản thông qua việc số hóa, coi đây là cơ hội để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Với quan điểm mới và đáng được ghi nhận trong đổi mới tư duy quản trị văn hóa này đã giúp cho nhiều di sản tìm được chỗ đứng trong “ký ức” của cộng đồng.

Sự thay đổi trong tư duy quản lý (chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị theo không gian văn hóa) đã đưa di sản, ký ức cộng đồng và bản sắc địa phương trở thành những nguồn lực phát triển cần được nhận diện, số hóa, thống kê và tích hợp vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Như vậy, với những động thái tích cực này, di sản đang ngày càng được nhìn nhận như một nguồn vốn văn hóa đặc biệt. Những giá trị lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc, lối sống và ký ức đô thị góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của một vùng đất, con người, đã có những “mã nhận diện” thuộc về một vùng đất, phản ánh lịch sử hình thành, quá trình cộng cư và hệ giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Chỉ có điều, lượng hóa chúng để có một con số cụ thể phản ánh đúng sự đóng góp vào công nghiệp văn hóa nói riêng, nền kinh tế nói chung, vẫn còn là ẩn số, chưa kể không ít địa phương còn buông lỏng quản lý để xảy ra tình trạng “làm mới” di sản. Vì vậy, trong quá trình đô thị hóa đang ngày càng diễn ra mạnh mẽ, nhiệm vụ bảo tồn ký ức văn hóa cần được tiếp cận như một nhiệm vụ của quản trị phát triển, chứ không chỉ là công việc của ngành văn hóa. Do đó, cả hệ thống chính trị nơi sở hữu di sản, cần tổng kiểm kê và xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, địa danh lịch sử, tri thức dân gian và ký ức cộng đồng; đồng thời lập bản đồ văn hóa để nhận diện đầy đủ những giá trị đặc trưng của từng địa phương. Quan trọng hơn, cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn, bởi chính người dân là chủ thể lưu giữ và trao truyền ký ức văn hóa. Khi ký ức được số hóa, được kể lại, được thực hành trong đời sống và được chuyển hóa thành các sản phẩm du lịch, giáo dục hay công nghiệp sáng tạo, nó sẽ không còn là những giá trị tĩnh của quá khứ mà trở thành nguồn lực cho phát triển. Nói cách khác, giữ gìn ký ức văn hóa không phải để níu giữ quá khứ, mà để bảo đảm rằng trong quá trình đổi mới và mở rộng không gian phát triển, mỗi vùng đất vẫn giữ được “hồn cốt” của mình và tiếp tục tạo dựng bản sắc cho tương lai. Nếu những giá trị ấy không được nhận diện, lưu trữ và bảo vệ kịp thời, chúng có thể dần mai một trong quá trình phát triển và hội nhập. Bởi suy cho cùng, địa giới hành chính có thể thay đổi, nhưng bản sắc văn hóa và ký ức cộng đồng không thể bị xóa nhòa. Mỗi tên làng, tên xã, mỗi ngôi đình, bến nước, cây đa, lễ hội, làng nghề hay những câu chuyện truyền đời đều là những “ký ức văn hóa” rất đáng trân trọng.

Thiết nghĩ, điều làm nên sức sống của một địa phương không chỉ là diện tích hay quy mô dân số, mà còn là chiều sâu văn hóa và bản sắc được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục tạo ra giá trị trong bối cảnh mới. Khi những “nguồn vốn mềm” của văn hóa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế bằng tư duy quản trị hiện đại và công nghệ tiên tiến, văn hóa sẽ không chỉ là sức mạnh tinh thần của dân tộc mà còn trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.