Trường Hè, 2001 phim đầu tay của đạo diễn trẻ Dužan Duong hiện lên như trang nhật ký về trải nghiệm của một thiếu niên người Việt lớn lên và trưởng thành giữa trung tâm của cộng đồng Việt tại Cộng hòa Séc thời điểm chuyển giao thiên niên kỷ, với bao khó khăn trắc trở từ đời sống kinh tế đến tình cảm giữa các thành viên trong gia đình, cùng xung đột nội tâm mỗi nhân vật.
Lấy bối cảnh mùa hè năm 2001 tại Cheb, một thị trấn nằm sát biên giới Séc và Đức, bộ phim mở ra thế giới chợ đen tồn tại cả một thời kỳ. Thời điểm đó, những sạp hàng do người Việt làm chủ ở vùng biên phía tây bán quần áo nhái thương hiệu, đồ điện tử trốn thuế và hàng giá rẻ cho khách cuối tuần đổ sang từ bên kia biên giới Đức. Chính trên cái nền vừa sống động vừa cụ thể đó, đạo diễn Dužan Duong dàn dựng câu chuyện thân mật về một gia đình với ba người đàn ông không thể giao tiếp được với nhau.
Trường Hè, 2001 mang cấu trúc kể chuyện triptych (tạm dịch: bộ ba tự sự) - cùng một chuỗi sự kiện nhưng được kể lại ba lần, mỗi lần dựa theo góc nhìn cá nhân của một nhân vật khác trong phim để trao cho khán giả cái nhìn khách quan về sự việc. Lối kể chuyện phân mảnh, đa chiều của bộ phim được kể qua ba chương, lồng ghép cái nhìn của ba con người trong một mái nhà là Dũng, Tài và Kiên, đang chật vật với nỗi khổ tâm của riêng họ, và sự loay hoay lạc lõng văn hóa, những va đập giữa các thế hệ và cảm giác bị cô lập trong cộng đồng người Việt nhập cư đa thế hệ tại Séc.
Sau lần bị thanh tra thương mại nước sở tại đột kích và thu giữ hàng hóa, ông Dũng (diễn viên Doãn Hoàng Anh), trụ cột trong gia đình, phải đối mặt với lựa chọn: sống đúng với đạo đức của một thành viên khu chợ Dragon gắn kết người Việt tại Cheb, hoặc đánh đổi để thoát nợ và có một cuộc sống khá giả hơn theo lời dụ dỗ của người anh họ nham hiểm. Điều này vừa đẩy ông Dũng tách rời khỏi cộng đồng mà ông đang nương tựa, vừa đẩy ông ra xa khỏi gia đình của chính mình - thứ vốn đã có nhiều rạn nứt từ bên trong.
Chương hai của bộ phim đưa chúng ta chạy theo những ngày hè rong chơi của cậu bé Tài (Tô Tiến Tài) thông minh tinh nghịch. Được điểm cuối kỳ cao nhất lớp, và có những đứa bạn chí cốt để cùng nhau quậy phá, mùa hè mở ra với Tài như những tháng ngày tươi đẹp. Nhưng rồi sự quay về Séc của người anh trai tên Kiên mà cậu hầu như không nhớ mặt, khiến cậu mất đi sự tự do, phải chia sẻ với anh trai từ chiếc giường ngủ cho đến sự chú ý của thầy dạy thêm và cả cha mẹ.
Chương cuối, cũng là chương phức tạp và giàu cảm xúc nhất cả phim, xoay quanh Kiên (diễn viên Bùi Thế Dương), mười bảy tuổi, vừa đoàn tụ với gia đình tại Séc sau 10 năm sống cùng bà ở Việt Nam. Rời khỏi Séc lúc còn nhỏ, khi trở lại với cậu đất nước này bỗng trở nên xa lạ.
Sự xuất hiện của chàng trai Kiên tóc đỏ và xấc xược không chỉ thay đổi trật tự trong gia đình, mà còn gây xáo trộn cộng đồng người Việt tại khu chợ đó. Mái tóc đỏ rực cùng thái độ thách thức khiến Kiên giống như một quả bom nổ chậm, sẵn sàng nổ tung ra mọi uất ức, cô đơn, và nỗi tổn thương tích tụ từ lâu. Những dồn nén của một cậu nhóc lạc lõng giữa hai đất nước, hai ngôn ngữ, hai nền văn hóa khác nhau, cùng với gia đình đã rời bỏ cậu 10 năm trước.
 |
| Kiên với mái tóc đỏ chói và tính tình ngông nghênh đã làm xáo trộn cả gia đình lẫn cộng đồng người Việt nơi đây. Ảnh: Spring Auteurs |
Nỗi chông chênh trong Kiên càng thêm trĩu nặng bởi mối quan hệ rối ren của cậu với Viktor, thầy giáo lớp học thêm mùa hè mà hai anh em cùng theo học. Đó là một trường hè giúp Tài trau dồi kiến thức để có thể thi vào một ngôi trường cấp ba tốt hơn. Còn với Kiên, đây là nơi giúp cậu quen dần với quê hương mới, và dạy cho cậu về những điều chưa hiểu rõ về chính bản thân mình, cụ thể hơn là xu hướng tính dục của một chàng trai đang tuổi dậy thì.
Ba chương phim liên tục bổ trợ, chiếu rọi, và thách thức lẫn nhau, và chính những chuyển biến trong giọng kể lẫn thể loại đã nói lên cái cảm giác chông chênh về thời gian cùng nơi chốn thuộc về. Câu chuyện của người cha mang âm hưởng của thể loại phim trinh thám, hình sự của thế hệ ông. Phần của Tài thuộc thể loại phim slice of life (lát cắt cuộc sống) đầy hài hước và tinh nghịch, đặc tả rõ không khí vui tươi của một mùa hè vô tư vô lo, tràn đầy năng lượng trong trẻo của tuổi mới lớn. Ngược lại, mạch phim của Kiên lắng xuống thành những khoảng lặng suy tư thường thấy ở các bộ phim chính kịch và art house về tuổi thành niên. Chính cái cách đan xen đa dạng phong cách giữa các hồi phim đã cho phép Trường Hè, 2001 biến chuyển không ngừng trong chính cấu trúc kể chuyện của nó, tạo ra một dư vị vừa cũ vừa mới.
Lối kể ba tuyến cho phép Dužan Duong làm bật lên những cách biệt thế hệ bên trong cộng đồng người Việt tại Séc. Ông Dũng là hiện thân của nếp giá trị truyền thống cùng những hy sinh mà lớp người nhập cư thế hệ đầu tiên phải gánh vác; Kiên mang trong mình nỗi chật vật và lạc lõng của một con người bị giằng xé bởi hai nơi chốn đang trên hành trình tìm lại bản thân; còn Tài, lớn lên trên đất Séc, là dáng hình của thế hệ mới dung hòa được cả hai nền văn hóa.
Gia đình trong phim có bốn người, nhưng bộ phim chỉ xoay quanh góc nhìn của ba người đàn ông/con trai trong nhà, còn người phụ nữ duy nhất chỉ hiện lên như một chiếc bóng mờ nhạt. Đạo diễn Dužan Duong chia sẻ rằng đây là lựa chọn có chủ đích của anh. “Một trong những chủ đề trọng tâm ở đây là nam tính, khi tất cả các nhân vật nam đều đang vật lộn theo những cách khác nhau. Họ đều đang cố tìm lời đáp cho câu hỏi rốt cuộc làm một người đàn ông nghĩa là gì. Dù không có tuyến truyện của riêng mình, người mẹ vẫn để lại một dấu ấn thật sự.”
Dẫu vậy, đây vẫn là một khiếm khuyết đáng kể của phim. Một bộ phim về gia đình sẽ không thể thiếu đi sự ảnh hưởng của một người cha hay mẹ, bởi sự xuất hiện lẫn vắng mặt của một trong hai người vẫn có thể tạo ảnh hưởng lớn đến cấu trúc gia đình và sự hình thành của nhân vật trong phim. Tương tự, một bộ phim xoay quanh tính nam vẫn cần sự bổ trợ của tính nữ, bởi một giới tính không thể đứng một mình mà nó cần được thách thức hay hỗ trợ đến từ sự khác biệt của giới tính khác.
Vì phim lấy bối cảnh vào năm 2001 nên yếu tố hoài niệm trở thành chủ đề chính không chỉ trong phim mà còn xoay quanh teencode của giới trẻ Việt, các món đồ chơi của trẻ em thời đó, hay phong cách thời trang Y2K từng thống trị những năm đầu thế kỷ XXI. Có thể thấy nỗ lực của đạo diễn Dužan Duong trong việc tái hiện không khí và thẩm mỹ của buổi đầu thập niên 2000 qua từng chi tiết đồ vật, bối cảnh, và âm nhạc. Tuy nhiên, nỗ lực đó vẫn chưa đủ để có thể thật sự đưa khán giả về một năm 2001 đích thực. Phong cách sống của các nhân vật lẫn những món đồ chưa thật sự thỏa mãn mong đợi của khán giả như tôi về nỗi hoài niệm. Một số phân đoạn trong phim sử dụng loại nhạc lofi hiphop để truyền tải bầu không khí mơ màng, lãng đãng, và pha chút u buồn của cảnh phim. Song, thể loại nhạc này bùng nổ vào thời điểm 2019 cho đến thời điểm đại dịch Covid, khiến cho cảnh phim như vừa xảy ra mấy năm trước, hơn là vào năm đầu của thế kỷ XXI.
Tuy nhiên có thể khẳng định Trường Hè, 2001 là bộ phim đầu tay thành công của đạo diễn Dužan Duong và cũng là một cột mốc đáng mừng khi trở thành tác phẩm đầu tiên của dòng phim điện ảnh Séc - Việt, phá vỡ những định kiến về người Việt thường được kể qua góc nhìn của người bản địa. Khi cộng đồng người Việt tại Séc dù hình thành đã lâu nhưng vẫn còn “vô hình” trên màn bạc nước này.
Trường Hè, 2001 được công chiếu tại các rạp Việt Nam từ ngày 19/6/2026, do Spring Auteurs phát hành trong khuôn khổ dự án Một lít phim. Trước đó, bộ phim đã ra mắt tại Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vary 2025 trong đại sảnh 1.200 chỗ với tràng pháo tay kéo dài, sau đó chiếu rộng khắp Séc với hơn 35.000 lượt khán giả mua vé chỉ trong năm 2025, một con số đáng kể ở một đất nước chỉ 10 triệu dân. Phim cũng được chọn chiếu khai mạc Liên hoan phim châu Âu (EUFF) 2025 tại Việt Nam, suất chiếu với hơn 300 khán giả lấp đầy hai tầng ghế tại Trung tâm chiếu phim quốc gia Hà Nội.
Với bộ phim thuộc thể loại tự hư cấu dựa trên trải nghiệm trưởng thành của chính bản thân mình, Dužan Duong đã biến một câu chuyện rất riêng tư thành một thứ gì đó chung và phổ quát hơn để người Việt trong và ngoài cộng đồng đều có thể nhìn thấy bản thân trong đó: câu chuyện về cha và con, về những điều mà các gia đình không thể nói ra, và cả về sự lạc lõng của tuổi mới lớn.
 |
| Cảnh trong phim Trường Hè, 2001 |
