Sau đúng 100 năm xuất bản lần đầu tiên tại Séc (1921), Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Ðại chiến Thế giới được NXB Phụ nữ Việt Nam giới thiệu đầy đủ tại Việt Nam. Bộ tiểu thuyết đồ sộ này kể về một anh chàng làm nghề bán chó tên là Švejk ở Praha. Hay chuyện, tốt tính, nhưng nhiều lúc lại đần độn như thể có chủ ý, Švejk nhiệt tình tham gia vào cuộc chiến để phụng sự Hoàng đế Áo Hung với những tình huống dở khóc dở cười phần lớn do chính anh chàng to béo phúc hậu gây nên. Cuốn tiểu thuyết có một không hai trong lịch sử văn học Séc này cũng có một số phận rất đặc biệt. Ngay sau khi nó ra đời, và cả một thời gian dài sau đó, trong khi những người dân thường đọc nó một cách say mê và khoái chí thì, trừ một số nhà văn nhà báo nhận thấy ngay đây là một tác phẩm đáng đọc, làng văn Séc hầu như không chấp nhận nó, không coi nó là một tác phẩm văn học, không coi tác giả của nó là nhà văn. Thế nhưng cùng với thời gian, nó trở thành tác phẩm văn học Séc kinh điển được dịch ra tiếng nước ngoài nhiều nhất (62 ngôn ngữ khác nhau) và anh lính Svejk cũng như tác giả Hasek đã từ trang sách bước ra cuộc đời và được dựng tượng đài ở khắp nơi...

Con hơn cha…

Tượng đài nhà văn Jaroslav Hašek tại Lipnice

Năm 1927, bốn năm sau khi trọn bốn tập cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới của Jaroslav Hašek đến với độc giả Séc, nhà phê bình văn học, sân khấu và mỹ thuật, đồng thời là đạo diễn điện ảnh và dịch giả Séc Josef Kodíček (1892–1954) đã tiên tri rằng “Švejk sẽ được đọc cả khi mà phần lớn các sáng tác cùng thời với nó bị lãng quên”(1). Cũng trong năm ấy, nhà thơ, nhà văn và dịch giả Séc Jaroslav Durych (1886–1962) khẳng định rằng Švejk của Jaroslav Hašek “là tượng đài của trí thức, của đạo đức và phẩm cách Séc. Nhưng trong cuốn sách này, chúng ta thấy một điều đặc biệt: người lính tốt Švejk là bất tử; Švejk lớn vượt trên tác giả Jaroslav Hašek, giống như có khi người con trai vượt trội hơn cha mình. Người lính tốt Švejk phải được đúc thành tượng đồng” (2).

Vâng, người lính tốt Švejk của Jaroslav Hašek xứng đáng được đúc thành tượng, giống như Don Quichotte và Sancho Panza của Miguel de Cervantes, mà ngày nay khi đến Madrid thì ai cũng tới Plaza de España để chiêm ngưỡng. Hay như những nhân vật bất hủ khác của văn học thế giới, như Sherlock Holmes ở ngay chính quê hương Edinburgh Scotland của tác giả Arthur Conan Doyle, như Juliet của William Shakespeare ở thành Verona…

Cho đến khi được làng văn Séc chấp nhận, Người lính tốt Švejk nổi tiếng trước hết ở nước ngoài. Anh nổi tiếng không chỉ qua những cuốn sách dịch, mà còn được ghi nhớ qua những dấu vết cụ thể. Theo chân Švejk trên đường ra Galicia tới mặt trận phía Đông ngày nào, chúng ta có thể gặp rất nhiều những dấu vết ấy. Chúng nhắc đến Švejk, đồng thời gián tiếp nhắc đến cuộc Đại chiến Thế giới kinh hồn mà nhân loại không được phép quên.

Một trong những địa danh nổi tiếng trong cuốn tiểu thuyết là nhà ga Humenné thuộc Slovakia. Tại đây có bức tượng Švejk bằng đá nhân tạo cao gần hai mét, ngay bên tượng là một chiếc máy bơm dùng để bơm nước giếng. Tượng là công trình của nhà điêu khắc Jaroslav Drotar, được khánh thành năm 2000 và được coi là bức tượng Švejk đầu tiên trên thế giới. Nó gắn với sự kiện trong tiểu thuyết, khi Švejk được sai đi mua rượu cấm cho trung úy Lukáš, nhưng chai rượu lại bị thiếu úy Dub phát hiện, và Švejk phải nói dối rằng đó là nước giếng anh đã bơm, rồi uống một mạch cạn cả chai.

Một địa danh nổi tiếng khác là thành phố Sanok của Ba Lan, nơi đoàn tàu quân sự chở Švejk và đồng đội của anh dừng lại. Ở đó có tượng Švejk ngồi trên chiếc ghế dài tại quảng trường trung tâm thành phố. Bức tượng bằng đồng ấy được khánh thành năm 2003, là tác phẩm của nhà điêu khắc Ba Lan Adam Przybysz. Sanok là nơi Trung đoàn 91 của Švejk rời đoàn tàu quân sự bởi họ đã đến đó sớm hơn so với lịch trình. Tại đây, thiếu tá Dub tranh thủ tới nhà thổ, để cho Švejk phải tới đó tìm ông. Và khách du lịch ngày nay tìm đến Sanok gặp Švejk thì luôn xoa mũi anh để lấy may, cái mũi Švejk vì thế luôn sáng bóng.

Nhiều sự kiện đặc biệt đã đưa Švejk tới tận Przemyśl, nơi có pháo đài Przemyśl nổi tiếng, địa điểm chiến lược quan trọng trên đất Ba Lan. Cũng tại đây, những người yêu thích Švejk đã thành lập Hội những người bạn của Švejk ở Przemyśl. Ngoài những hoạt động văn hóa có liên quan, họ đã quyên góp để dựng tượng anh. Và từ năm 2008, bức tượng Švejk ngồi trên một thùng đạn, với chiếc tẩu trong tay trái và cốc bia ở tay phải, cách đó không xa là một con chó, đã có chỗ cố định của mình tại quảng trường chính của thành phố. Bức tượng đồng ấy là của nhà điêu khắc người Ba Lan Jack Michal Szpak.

Không chỉ ở Humenné hay ở Sanok và Przemyśl, chúng ta còn có thể thấy tượng Švejk ở Felsztyn (Ukraina), nơi đáng lẽ phải đến nhưng Švejk lại bị lạc rồi vì hiểu nhầm mà bị bắt làm tù binh, hoặc gặp anh ở Lviv với nhà ga cuối cùng trên đường anh ra trận. Ngoài tuyến đường dẫn đến Galicia ấy, còn có nhiều nơi khác có tượng Švejk, như Kiev, Donetsk, Odessa (Ukraina), hay Sankt-Peterburg, Omsk, Bugulma, Samara (Nga). Đặc biệt “Švejk” là bức tượng đồng ở Samara, Švejk với chiếc tẩu trong tay, ngồi trên một thùng thuốc nổ. Bức tượng được khánh thành năm 2013, nhân dịp 130 năm ngày sinh của Jaroslav Hašek, cũng để kỷ niệm thời gian ông ở Samara trong năm 1918. Tính đến năm 2017, ở Slovakia, Ba Lan, Ukraina và Nga có tới 13 bức tượng Švejk với kích thước to như người thật.

Trong khi phần lớn các bức tượng Švejk ở nước ngoài ra đời trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, bức tượng Švejk đầu tiên ở Séc được khánh thành mãi vào tháng 9 năm 2014, trúng dịp 100 năm kể từ khi Đại chiến Thế giới lần thứ nhất bùng nổ. Bức tượng đồng người lính tốt Švejk đội mũ và mặc áo khoác quân đội, với chiều cao 180 cm, nặng gần 200 kg, là công trình của František Svátek, nhà điêu khắc người miền Nam Séc. Bức tượng đứng ở làng Putim, một làng nổi tiếng do gắn liền với tiểu thuyết Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới. Putim cách České Budějovice, thủ phủ miền Nam Séc, khoảng 54 km về phía tây bắc. Làng Putim là một trong những địa danh mà Švejk đã đi bộ vòng vèo loanh quanh để đến doanh trại ở České Budějovice. Tại Putim, anh bị giữ lại ở trạm hiến binh, bị coi là gián điệp Nga. Năm 1957, một số cảnh của tập hai của bộ phim nổi tiếng Người lính tốt Švejk (đạo diễn Karel Steklý) cũng được quay ở đây. Chiếc giày bên chân trái của Švejk được người đến xem xoa nhẵn bóng, vì họ cho rằng ai xoa chân Švejk thì người ấy sẽ khỏi đau đầu gối. Chắc hẳn mọi người nhớ đến trang mở đầu của cuốn tiểu thuyết. Khi bà giúp việc Müllerová báo cho Švejk cái tin “Thế là người ta giết mất Ferdinad của chúng ta rồi” thì anh đang ngồi xoa thuốc mỡ lên đầu gối bị đau vì bệnh thấp khớp.

Bức tượng Švejk thứ hai ở Séc được khánh thành vào tháng 5 năm 2017, đặt ở quảng trường thành phố Kralupy nad Vltavou, cách Praha 30 km về phía tây bắc. Švejk trong bộ quân phục, với khuôn mặt rạng rỡ và nụ cười mỉm hiền hậu, ngồi ở chiếc ghế dài, trên đùi phải có một con chó, mắt anh hướng về phía cửa hàng bán đồ vệ sinh và mỹ phẩm của ông Vaněk không xa nơi đó. Nhà điêu khắc Albert Králiček đã tạo khuôn mặt tượng theo hình dạng diễn viên điện ảnh Séc Rudolf Hrušínský, người đóng vai Švejk trong bộ phim Người lính tốt Švejk (năm 1956, 1957). Có ý kiến cho rằng đây là bức tượng đẹp nhất trong tất cả các bức tượng Švejk. Nhân vật trung sĩ hậu cần Vaněk trong tiểu thuyết được xây dựng dựa trên một người có thật tên là Jan Vaněk, ông chủ của cửa hàng đồ vệ sinh mỹ phẩm ở Kralupy, và là bạn của nhà văn Jaroslav Hašek, hồi cả hai cùng ở trong quân đội Áo-Hung. Khi Švejk hỏi trung sĩ Vaněk làm gì trong đời thường thì ông trả lời: “Tôi là người bán hàng vệ sinh và mỹ phẩm Vaněk ở Kralupy”. Người dân Kralupy, đặc biệt những người ngưỡng mộ Jaroslav Hašek và yêu mến Švejk, rất tự hào về điều đó. Và họ đã tìm mọi cách quyên góp tiền để dựng bức tượng này, thậm chí, họ đã gửi Švejk lên tận Bắc Cực! Kỹ sư người Séc Miroslav Jakeš, nhà thám hiểm và hướng dẫn viên du lịch vùng Bắc Cực, khi biết về ý tưởng dựng tượng Švejk, đã quyết định giúp quảng cáo và vận động quyên góp. Trong mấy chuyến đi Bắc Cực, ông đã mang Švejk (làm bằng vải) theo mình, chụp ảnh với anh ở Bắc Cực rồi lại mang về Séc. Đây là chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhưng rất thú vị. Bạn đọc hẳn còn nhớ ở quyển I (Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới, tập I-II, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2020), Jaroslav Hašek có viết về vùng Bắc Cực, nơi có vùng đất mang tên Hoàng đế Áo - Hung Franz Josef (Franz Josef Land). Lúc sinh thời, Jaroslav Hašek nổi tiếng là người hay lang thang và thường có những chuyến đi chơi rất xa, nhưng chưa bao giờ đi đến tận Bắc Cực như con trai tinh thần của ông.

Lipnice nad Sázavou - Jaroslav Hašek - Joseph Heller

Không chỉ Švejk được đúc thành tượng, mà tác giả Jaroslav Hašek cũng vậy, và những bức tượng ông cũng có những giai thoại khá thú vị.

Chẳng hạn nói về tượng Jaroslav Hašek ở Praha. Năm 1921, khi viết tập I của cuốn tiểu thuyết Vận mệnh người lính tốt Švejk, vì mới từ Nga về không có chỗ ở, Hašek đã ở nhờ trong căn hộ của của Franta Sauer, người phụ trách Nhà xuất bản Franta Sauer &

Václav Čermák, cũng là người đã cùng Hašek xuất bản Švejk. Đó là căn hộ trong ngôi nhà mang tên Bên Thiên thần vàng (U zlatého anděla) ở phố Jeronýmova khu Žižkov, thuộc quận Praha 3. Như vậy, tập đầu tiên của cuốn tiểu thuyết dứt khoát phải được ra đời trong sự bảo trợ của thiên thần! Ngay từ năm 1998, những người sáng lập Tổ chức xây dựng tượng Jaroslav Hašek đã quyết định dựng tượng ông ở quảng trưởng Prokop gần phố Jeronýmova. Họ đã thuyết phục được ông Karel Nepraš, một trong những nhà điêu khắc nổi tiếng nhất của Séc, đồng thời là giáo sư Học viện Mỹ thuật Praha, mời ông sáng tác tượng. Là người yêu thích cái phi lý và sự kỳ cục, giáo sư đã đưa ý đồ làm tượng như một con ngựa bằng đồng, nhưng lưng nó là một cái bàn bar có khoảng trống ở giữa, thay cho yên ngựa là một cột đá cao, trên đỉnh là tượng Jaroslav Hašek cũng bằng đồng nửa người. Việc xây dựng tượng phải hoãn lại vì Hội Jaroslav Hašek chưa quyên góp đủ được tiền. Năm 2002, Thành phố Praha cũng hứa sẽ tài trợ, nhưng bởi hậu quả lũ lụt nghiêm trọng ở Praha năm ấy, cả khoản tài trợ của Thành phố cũng phải lui lại. Cũng trong năm 2002, giáo sư Karel Nepraš qua đời. Bức tượng được con gái của giáo sư, nhà điêu khắc Karolína Neprašová, hoàn thành vào năm 2005.

Còn có hai bức tượng Jaroslav Hašek đáng chú ý nữa, cả hai đều ở thành phố nhỏ mang tên Lipnice nad Sázavou, cách Praha 103 km về phía đông nam. Vào mùa thu năm 1921 Jaroslav Hašek chuyển về đó ở để tìm sự yên tĩnh viết tiếp Švejk. Ông đã thuê phòng trọ ở quán Bên Vương miện Séc (U České koruny), sống và viết ở đấy cho đến đầu tháng 10 năm 1922. Sau đó, Hašek chuyển sang căn nhà nhỏ ông đã mua, ở ngay dưới chân lâu đài Lipnice, cách quán Bên Vương miện Séc có vài trăm mét. Nhưng chỉ ba tháng sau, ngày 3 tháng 1 năm 1923, do bệnh nặng, Jaroslav Hašek qua đời. Ngày nay, ngôi nhà nhỏ ấy là nhà kỷ niệm Jaroslav Hašek, còn quán Bên Vương miện Séc thì do chắt nội của ông điều hành. Lipnice nad Sázavou trở thành nơi gắn bó mật thiết với quãng thời gian cuối đời của nhà văn, và cả sau khi ông đã mất. Từ năm 1959 đến nay, năm nào tại đây cũng có tổ chức ngày Hội Lipnice của Hašek. Tới Lipnice, chúng ta có thể đến thăm bức tượng Jaroslav Hašek, đặt ở trên đường ra nơi ông an nghỉ ở nghĩa trang không xa quán Bên Vương miện Séc. Đó là bức tượng đồng, mô tả Jaroslav Hašek ngồi duỗi chân thoải mái trên một tảng đá, tay đặt sau dây đeo quần trrước ngực. Lẽ ra thì tượng được để ở Žižkov, Praha 3, tại quảng trường Olšanské, cũng gần phố Jeronýmova. Năm 1983, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà văn, người ta đã đặt viên đá đầu tiên tại đó. Tượng được nhà điêu khắc Séc Josef Malejovský hoàn thành vào năm 1988, nhưng không qua được kiểm duyệt. Hội đồng kiểm duyệt cho rằng bức tượng quá tượng trưng, Hašek được tạc như nhân vật có tác phong Bohemian, không thích hợp về mặt tư tưởng. Thế là người ta cất bức tượng vào nhà kho ở một sân bay, cùng với các bức tượng một số nhân vật khác cũng không thích hợp về mặt tư tưởng. Cho tới tận hai mươi năm sau, tình hình mới được giải quyết. Praha, chủ nhân của bức tượng, đã quyết định trao tặng cho Lipnice nad Sázavou. Thế là từ năm 2008 đến nay, Hašek trở về nơi ông đã viết gần ba tập của bộ tiểu thuyết Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới.

Mối gắn bó mật thiết giữa Jaroslav Hašek và Lipnice còn được biểu hiện qua một sự kiện nghệ thuật và văn học khác đầy ý nghĩa. Ngày 27 tháng 4 năm 2013, nhân dịp kỷ niệm 130 năm ngày sinh Jaroslav Hašek, tại Lipnice, trên một bãi cỏ trải rộng trong không gian, có thêm một bức tượng mới. Đó là tượng nửa người, đúng hơn là cái đầu Jaroslav Hašek. Mà cũng không phải là cái đầu bình thường, nó được xếp thành từ tám khối đá, hai trong các khối đá ấy được đặt rời ra ở bên cạnh. Tượng có chiều cao 2, 65m, nặng 18 tấn. Nhà điêu khắc Séc nổi tiếng Radomír Dvořák đã lấy ý tưởng tạc tượng hình cái đầu, và lấy cảm hứng từ tiểu thuyết Catch-22 (Bẫy 22) của Joseph Heller, ông đặt tên cho bức tượng là Hlava XXII. Trong tiếng Séc, từ “hlava” có nhiều nghĩa, trước hết là chỉ cái đầu của cơ thể, một trong những nghĩa bóng của nó chỉ sự thông minh. Ngoài ra, từ này cũng được dùng để chỉ đầu đề chương mục lớn của sách, hay văn bản, thí dụ văn bản về luật pháp. Các bản dịch sang tiếng Séc (1964 và 1979) của tiểu thuyết Catch 22, đều mang tên Hlava 22. Đặt cho tượng cái tên ấy, nhà điêu khắc Séc muốn đưa Jaroslav Hašek và Joseph Heller, hai tác giả của hai cuốn tiểu thuyết chống chiến tranh nổi tiếng của thế kỷ XX, lại gần với nhau. Thiết kế tượng như cái đầu được xếp từ tám khối đá, có hai khối đặt rời, nhà điêu khắc muốn để người xem nhìn được cả vào bên trong đầu Jaroslav Hašek, đọc được những suy nghĩ của nhà văn. Những người nghiên cứu về Jaroslav Hašek đã chọn một câu nói của Švejk “Báo cáo trung úy, cuộc sống của con người phức tạp đến mức mà so với nó thì cuộc đời của một cá nhân chẳng là cái gì cả”, trích từ tiểu thuyết Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới. Trên 10 mặt phẳng của các phiến đá có khắc câu đó bằng mười thứ tiếng khác nhau (tiếng Séc, Đức, Hungary, Ba Lan, Nga, Anh, Ả rập, Hebrew, Hán và Quốc tế ngữ Esperanto). Trở lại nói về sự gần gũi giữa Jaroslav Hašek và Joseph Heller, điều này không chỉ thể hiện ở cái tên đặt cho bức tượng, mà còn ở một Motto khắc trên bề mặt một phiến đá của tượng. Motto đó là trích đoạn của tiểu thuyết Closing Time mà Joseph Heller viết vào năm 1994. Tiếp tục Catch 22, nhà văn đã cho Yossarian gặp Švejk, cùng với họ còn có Josef K. của Franz Kafka...

Yossarian đã gặp Švejk, chính bản thân Joseph Heller cũng đã hai lần tới thăm Tiệp Khắc cũ. Lần đầu vào năm 1995, lần thứ hai vào năm 1997.

Đá dùng để tạc tượng Hlava XXII là đá hoa cương, khai thác tại Lipnice, còn gọi là đá hoa cương Lipnice. Ngay từ thế kỷ XIII, Lipnice đã là nơi khai thác đá. Đá hoa cương Lipnice đã được dùng để xây dựng lâu đài Lipnice, được gửi về Praha xây dựng Nhà hát Dân tộc, hay xây dựng tàu điện ngầm. Tác giả của bức tượng nói rằng theo các nhà khảo cổ học thì đá này còn có thể tồn tại đến tận một vạn năm sau. Và như vậy, ông cho rằng bức tượng Hlava XXII có khắc mười thứ tiếng khác nhau cũng là thông điệp cho người đời sau, giúp họ giải mã về tiếng Séc mà ông nghĩ lúc đó sẽ không còn tồn tại nữa.

... Nhà có phúc

Nhà văn Durych cho rằng Švejk vượt lên trên tác giả Jaroslav Hašek, giống như có khi người con trai vượt trội hơn cha mình. Ông Radko Pytlík, nhà văn Séc, nhà nghiên cứu lịch sử văn học, chuyên nghiên cứu về Jaroslav Hašek và tiểu thuyết Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới, đã viết trong sách Toulavé house (3): “Cái gì đã làm ông (Jaroslav Hašek) trở thành bất tử? Đó là sự tình cờ, một trong những tình huống kỳ lạ nhất trong cuộc đời, cũng như trong văn học. Sự tình cờ đó có cái tên đơn giản: Švejk. Nếu mà không có Švejk thì Hašek chỉ là một nhà văn trào phúng Séc bình thường ít người biết đến”.

Nhưng mặt khác, chúng ta cũng có thể nói: không có Jaroslav Hašek thì không có Švejk, bởi vì, như nhà văn và dịch giả Séc Ivan Olbracht đã khẳng định “không một người nào khác có thể viết được Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới” (4). Dù bạn nghiêng về ý kiến nào chăng nữa, có một điều không thể chối cãi được, rằng Jaroslav Hašek và Švejk của ông là tượng đài của văn học Séc. Cái phúc của văn học hiện đại Séc là Josef Švejk, nhân vật nổi tiếng mà một trăm năm trước đây Jaroslav Hašek đã mang đến cho văn học thế giới.

________

(1) Merhout. Čtení o Jaroslavu Haškovi. [Đọc về Jaroslav Hašek] Praha: Institut pro studium literatury [Viện nghiên cứu văn học], 2014. tr. 53-54

(2) Merhout. Čtení o Jaroslavu Haškovi [Đọc về Jaroslav Hašek] Praha: Institut pro studium literatury [Viện nghiên cứu văn học], 2014. tr. 43-50

(3) Svejkmuseum. cz/toulavé_ house.htm

(4) Merhaut. Čtení o Jaroslavu Haškovi [Đọc về Jaroslav Hašek] Praha: Institut pro studium literatury [Viện nghiên cứu văn học], 2014. tr. 17

Nguồn Văn nghệ số 52/2021