"Đối với tôi, thơ là nỗi nhớ. Thật vậy, tôi là người viết văn xuôi, nhưng bắt đầu đi vào con đường văn học bằng thơ. Tôi mê thơ từ khi còn là học sinh tiểu học. Thuở nhỏ tôi đã đóng một cuốn vở dày để chép lại những bài thơ hay mà tôi thích của nhiều tác giả: Huy Cận, Xuân Diệu, Thế Lữ, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử, Thái Can... Và dĩ nhiên cũng tập tọe làm thơ. Kháng chiến chống Pháp, vào bộ đội cũng làm thơ ghi vào sổ tay. Năm 1955, hòa bình lập lại, tôi mới có thơ in báo. Năm 1959 được về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tôi vừa làm thơ vừa viết văn xuôi. Một thời gian sau, tôi nghiệm thấy mình có sở trường về văn xuôi hơn, nên chuyên tâm viết các tác phẩm văn xuôi, đủ các thể loại: tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, bút ký, ký sự, kịch bản văn học... Tuy nhiên, dù sao thơ cũng là mối tình đầu nên không thể quên được. Đấy là nỗi nhớ không nguôi nên thỉnh thoảng vẫn quay về với nỗi nhớ." Xuân Thiều đã có lúc tâm sự như vậy về tình yêu thơ ca - "mối tình đầu" của ông.

Nhà văn Xuân Thiều - Ảnh: Tư liệu

Nói như nhà thơ Xuân Diệu thì: Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy/ Ngàn năm hồ dễ mấy ai quên? Xuân Thiều với thi ca cũng vậy. Quả là sau này khi đã gắn chặt cây bút với văn xuôi, là một nhà văn nổi tiếng viết về chiến tranh, ông vẫn không thể quên được "mối tình đầu" thi ca. Năm 1955, có thơ in báo và mãi đến năm 1973, ông mới cho ra mắt tập thơ đầu tay bao gồm những bài thơ viết ở chiến trường: Trước giờ ra trận - ký tên người con trai út Nguyễn Thiều Nam... Và đến năm 1998, như tâm sự của nhà văn Xuân Thiều: "Giờ đây vào lúc tuổi đã cao, có thể gọi là đang bước những bước cuối cùng trên con đường văn học, tôi tuyển chọn lại những bài thơ của cả đời mình in vào tập và nỗi nhớ này... Mong sao tập thơ này sẽ cùng các tập văn xuôi khác để lại một ấn tượng trung thực về chân dung văn học của mình..."

Chân dung văn học ấy là gì? Nhớ lại đầu những năm chống Mỹ, Xuân Thiều có một bài thơ "để đời" là bài Trận địa trên cao mà nửa thế kỷ sau, nhà thơ Vương Trọng còn nhắc nhớ: "Tôi nghĩ nhiều về nhà văn Xuân Thiều, người đồng chí, đồng nghiệp, đồng hương... mà tôi được sống gần gũi hơn ba mươi năm. Khi chưa về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tôi đã thuộc lòng những câu thơ viết về trận địa phòng không trên đỉnh núi ở Hàm Rồng của ông: Giá mà kéo núi lên cao nữa/ Giáp mặt quân thù đánh tuyệt hơn."

Có lần nhà thơ Vương Trọng cảm khái thốt lên đầy thành kính, tự hào: "Anh Thiều ơi, khi những bài thơ, truyện ngắn đầu tiên của anh được đăng báo là cái danh bắt đầu được nhen nhóm; khi trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, cái danh được định hình; khi anh được Giải thưởng Nhà nước, cái danh được khẳng định. Và hôm nay, khi tên anh trở thành tên trường tiểu học xã nhà là cái danh của anh được khẳng định ở quê hương. Tên anh không chỉ hằng ngày xuất hiện với giáo viên, học sinh ở trong trường, mà trong làng xóm, đồng ruộng, chợ búa... tên anh chen vào câu chuyện của làng quê mến yêu. Các thế hệ học sinh trưởng thành sẽ mang tên anh đến các miền đất nước. Đó là niềm hạnh phúc lớn đã mấy nhà văn có được, phải không anh?"

Khi chưa về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, trước năm 1960, theo lời kể của nhà văn Nam Hà, Xuân Thiều thường ngâm nga hai câu thơ của Nguyễn Công Trứ: Đã mang tiếng ở trong trời đất/ Phải có danh gì với núi sông. Xuân Thiều rất yêu thơ, nhưng sáng tác thơ không nhiều: Cả một đời thơ ông chỉ tuyển chọn lại 48 bài. Nhưng điều đặc biệt là 48 bài thơ này, đúng như mong ước của ông, đã cùng những trang văn tạo nên một chân dung văn học rất đậm đà về ông và hơn thế nữa, đã đi vào đời sống nhân dân, khởi nguồn cho nhiều bài hát được đông đảo công chúng đón nhận và yêu thích:

Những vần thơ ấy năm xưa được nhiều người lính, đặc biệt là những chiến sĩ đồng đội của Xuân Thiều ở hỏa tuyến yêu thích, đã hằng thôi thúc tâm hồn người chiến sĩ ra trận. Vậy nên, bài thơ đã gặp một tâm hồn âm nhạc cộng hưởng là nhạc sĩ Văn Dung, để rồi người nhạc sĩ nổi tiếng với nhiều bài hát nơi lửa đạn đã phổ thành bài hát Hành quân trong tình yêu quê hương đầy xúc cảm lòng người...

Một bài thơ khác của Xuân Thiều rất nổi tiếng trong những năm chống Mỹ cứu nước là Trận địa trên cao: Chiều chiều sau lúc lau xong pháo/ Tiếng cười ran dậy dãy Trường Sơn/ Giá mà kéo pháo lên cao nữa/ Giáp mặt quân thù đánh tuyệt hơn. Cũng chính bài thơ này được một nhạc sĩ của Đài Phát thanh Giải phóng ngày ấy là nhạc sĩ Trần Hữu Bích phổ thành bài hát Trận địa trên cao chan chứa niềm lạc quan cách mạng của người chiến sĩ. (Cũng xin được nói thêm, phổ thơ Xuân Thiều, ngoài những đồng đội cùng ra trận với ông những năm tháng ấy như Huy Thục, Thúy Nga... thì Trần Hữu Bích có thể nói là nhạc sĩ tri kỷ và phổ nhiều thơ Xuân Thiều nhất).

Ta lại trở về con đường xưa

Nơi từng quen chân vượt đèo băng suối

Trường Sơn đó che ta lúc mưa lùa nắng gội

Nhuộm biếc áo ta suốt những tháng năm dài...

.

Tiếng hát qua đèo nhớ lắm rừng ơi

Rừng hát tiếp nâng chân ta không mỏi

Dốc ngược thung sâu lèn cao vòi vọi

Lối cũ quân đi súng gạo nặng lưng

Tiếng gọi miền Nam như bão núi dông rừng...

Đấy là lời thơ và cũng là lời bài hát Trở lại con đường xưa của nhà thơ Xuân Thiều được nhạc sĩ Huy Thục - tác giả của những bài hát như Bác đang cùng chúng cháu hành quân, Ơi con suối La La, Tiếng đàn Ta Lư... phổ thành bản hợp xướng với lời ghi đầy xúc động: "Mãi nhớ anh Xuân Thiều những ngày ở B để viết nên phẩm này."

Nhà văn Xuân Thiều (bên trái) tại Trường Sơn năm 1971 - Ảnh: Tư liệu

Ngoài những bài thơ về người chiến sĩ trên đường hành quân, trước giờ ra trận, về những chiến dịch, những trận đánh... Xuân Thiều cũng có nhiều bài thơ tình rất hay, như Trời xanh và nỗi nhớ, Khắc nghiệt, Tỉnh giấc, Cổ tích về chuyện tình... Nhưng với riêng tôi, nói thật, tôi yêu những bài thơ viết nơi lửa đạn và gửi về từ mặt trận để tặng cho các con thay lời hát ru.

Thơ gửi con gái:

Ba đi một chặng đường xa

Ví bằng con bước từ nhà ra sân

Ở đây bom đạn réo gầm

Chỉ lo con thột giữa chừng giấc mơ

Thèm nghe một tiếng ầu ơ

Rừng đêm cánh võng gió đưa xạc xào…

Với con trai:

Rồi con đi theo ba bước chân lũn tũn

Kìa con ơi tránh vũng nước lầy bùn

Con hãy đi trên con đường rộng lớn

Khi vào đời con thẳng bước đừng run.

.

Con hãy đi khắp mọi miền đất nước

Những dòng sông dài những đỉnh núi cao

Con sẽ hiểu tình yêu rộng lớn nhất

Là tình yêu Tổ quốc, đồng bào.

Thơ ca, nói cho cùng, bao giờ cũng là tiếng nói của tình đồng chí, tình bè bạn, tình yêu. Nhà thơ Xuân Thiều có khá nhiều bài thơ tình mạnh mẽ, hiện đại. Đã từng có những bản tình ca phổ theo thơ của ông qua giai điệu của các nhạc sĩ Trần Lê My, Trần Hữu Bích, Tôn Thất Thành, Nguyễn Thanh Bình, Thúy Nga...

Lối anh dẫn em đi

Chông gai gài mặt đất

Lối anh dẫn em về

Nghiêng một trời bão táp.

.

Có gì đâu em ơi

Tình yêu là khắc nghiệt

Nếu dám đổi cuộc đời

Để yêu dù phải chết.

Nhưng ghi dấu ấn nhiều hơn cả vẫn là thơ của một người thi sĩ - chiến sĩ giàu tình yêu Tổ quốc, quê hương và luôn nêu cao trách nhiệm của mình với những sứ mệnh cao cả của người chiến sĩ. Chính điều này đã làm những trang sách của ông, cả văn xuôi và thơ ca, sẽ sống mãi với thời gian:

Anh chiến sĩ nhặt mảnh tàu rách nát

Nâng niu đặt trước vọng gác tiền tiêu

Anh như nghe biển đang nói bao điều

Về một tấc núi sông cũng không thể để mất.

.

Sóng vẫn gọi ta, gió vẫn gọi ta

Dù cuối chân trời hay nơi đảo xa

Tổ quốc ơi, ai cũng là chiến sĩ

Dáng kiên cường bất khuất giữa phong ba.

*

Trong đêm nhạc Trời xanh và nỗi nhớ, bao gồm 15 ca khúc được các nhạc sĩ tên tuổi và quân đội phổ nhạc thơ Xuân Thiều, do Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội trình diễn, bài hát Tâm tình với con do ca sĩ Hồng Hạnh (nay là Đại tá, NSND, Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội) trình bày là một điểm sáng lung linh của chương trình, tác động mạnh mẽ đến cảm xúc người nghe.

Nhạc sĩ Trần Hữu Bích - Trưởng phòng Ca nhạc của Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh và cũng là tác giả phổ nhạc bài hát này tâm sự rằng: "Nhà văn Xuân Thiều thuộc lớp đàn anh của tôi, trải qua hai cuộc kháng chiến, chất bộ đội thấm sâu vào con người ông. Vào thời của ông, người ta thường sống bằng trách nhiệm, sống nghiêm túc và sống bằng cái tình. Lối sống của ông làm mọi người phải nể trọng. Qua văn và thơ ông, tôi hiểu được con người ông, tâm hồn ông. Là người con của Hà Tĩnh, chất đằm thắm, bình dị, mộc mạc và chân thành thấm sâu vào các tác phẩm của nhà văn Xuân Thiều, nhất là trong những bài thơ ông viết về tình yêu, tình vợ chồng và viết cho con, mới thấy hết được tâm hồn của ông đáng trân trọng biết dường nào. Nhận được tập thơ của nhà văn Xuân Thiều qua nhà văn Châu La Việt, tôi rất xúc động, qua thơ ông, tôi thấy thấm đẫm tình người và rất giàu nhạc điệu. Chưa có thơ của ai tôi phổ nhạc nhiều và nhanh như vậy! Mỗi bài hát phổ từ thơ ông là một màu sắc khác nhau. Riêng bài thơ Tâm tình với con của nhà văn Xuân Thiều là một trường hợp đặc biệt, ít có bài thơ nào viết về tình cha và con vừa nhẹ nhàng tình cảm mà lại sâu sắc đến vậy.

Sử dụng chất liệu dân gian miền Trung, với nhịp điệu 3/4 chậm vừa của hát ru, tôi đã phổ nhạc bài thơ Tâm tình với con của nhà văn Xuân Thiều, như lời tự sự của người cha nói với con và cũng là lời tự nói với chính mình của tác giả. Khi phổ nhạc, phần lời bài hát tôn trọng tác giả, tôi giữ nguyên không thay đổi chút nào vì lời bài thơ đã quá hay và hoàn chỉnh. Qua phần trình diễn của NSND Hồng Hạnh, giai điệu như được chắp cánh cho những vần thơ bay lên. Xin cảm ơn ca sĩ, NSND Hồng Hạnh, cảm ơn bài thơ của nhà văn Xuân Thiều, bài hát Tâm tình với con đã được vang lên và đến với công chúng trong không gian trang trọng của Nhà hát Lớn Hà Nội với đêm diễn tưởng nhớ nhà văn Xuân Thiều tại Hà Nội dấu yêu.

Mùa xuân này, tôi được đọc lại bài thơ Tâm tình với con trên Báo Văn nghệ điện tử, thú thực tôi vẫn hết sức xúc động, nước mắt rưng rưng trên má, nhớ anh Xuân Thiều, mừng cho sự trưởng thành của giọng hát Hồng Hạnh, nay là Đại tá, NSND, Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội."