Hoạt động trong giới nghệ thuật, tôi được biết ông từ lâu, có lần đã phối hợp công tác khi ông còn ở Cục Nghệ thuật Biểu diễn. Một lần khác khoảng năm 2017 tôi được về dự triển lãm ra mắt Không gian Nghệ thuật của ông ở Sóc Sơn – Hà Nội. Nhớ hôm ấy, tôi được gặp lại thầy Ngô Mạnh Lân, còn vinh dự chụp ảnh với thầy Lân và con dể thầy - ông Tô Lâm, Bộ trưởng Công an khi ấy, cùng phu nhân Ngô Phương Ly (con gái thầy). Sau này dần dần cái tình anh em, tình nghệ sỹ giữa ông với chúng tôi được nhân lên rất nhiều. Tôi nhận thấy ở ông luôn toát lên vẻ điềm đạm, hào hoa và lịch thiệp của một chính khách, cái giản dị, tinh tế, dễ gần, dễ mến của một nghệ sĩ đích thực.

NSND Vương Duy Biên (ảnh Nguyễn Đình Ánh)

Thế rồi, sau vài lần hò hẹn, cánh văn nghệ sĩ đất Tổ chúng tôi tới cả hơn chục chiến sĩ đã có cuộc “đổ bộ” về Bót Tép, xã Hiển Ninh (Hà Nội). Cái địa chỉ nghe rất lạ tai, dù tôi từng đến đó một lần. Đó chính là Không gian Nghệ thuật của Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bót Tép ( Lô cốt được xây dựng từ thời Pháp để án ngữ tuyến giao thông Tây Bắc - Hà Nội).

Gia thế sự nghiệp

Không chỉ được biết đến với vai trò một nhà quản lý văn hóa uy tín, NSND Vương Duy Biên còn là cái tên quen thuộc trong giới mỹ thuật Việt Nam. Giữa những bộn bề của chính sự, ông vẫn không quên dành cho mình một khoảng lặng để thả hồn phiêu cùng những khối hình, mảng màu, nét vẽ đậm hơi thở dân gian và triết lý nhân sinh.

NSND Vương Duy Biên bên thân mẫu – cụ Lý Thị Trung ở tuổi 96

Sự giao thoa giữa tư duy quản lý và tâm hồn nghệ sỹ

Trong vai trò quản lý nhà nước, con người nghệ sĩ Vương Duy Biên không đi theo lối mòn hành chính khô khan. Là người trực tiếp cầm cọ và đục, đẽo, ông thấu hiểu những khó khăn, tâm tư của anh em nghệ sĩ, từ đó đề xuất với Trung ương có những chính sách văn hóa thiết thực cho hoạt động sáng tạo, động viên kịp thời các văn nghệ sĩ. Đồng thời ông luôn trăn trở về việc đưa nghệ thuật truyền thống Việt Nam, tiếp cận với dòng chảy đương đại và vươn ra thế giới.

Trong hoạt động nghệ thuật Vương Duy Biên không chỉ nghĩ cho riêng mình mà luôn quan tâm đến đồng nghiệp, đời sống của đồng nghiệp. Việc tác phẩm của đồng nghiệp sẽ "sống" thế nào trong không gian đô thị hay trong lòng công chúng? để tạo điều kiệm giúp đỡ họ. Sự giao thoa này thể hiện rõ qua các tác phẩm của ông thường được cách điệu tối giản, giàu tính biểu tượng, triết lý về đề tài làng quê, con người Việt Nam, vừa có nét mộc mạc, vừa có sự hiện đại.

Ông còn là người có công lớn trong việc đổi mới hình thức thể hiện của Múa rối nước, khiến nó hiện đại, trở nên hấp dẫn hơn với khách quốc tế mà vẫn giữ được hồn cốt dân tộc. Ông luôn tâm niệm “Nghệ thuật giúp quản lý bớt khô khan, còn quản lý giúp nghệ thuật đi đúng hướng và có sức lan tỏa rộng lớn hơn”.

Nghệ thuật là "hơi thở và lẽ sống

NSND Vương Duy Biên từng nói: “nghệ thuật là hơi thở”, điều đó có nghĩa là làm việc không ngừng nghỉ. Cả khi đang giữ trọng trách bận rộn với công việc của nhà quản lý văn hóa ở tầm vĩ mô, thường xuyên trên ô tô và trong phòng họp. Vẫn thấy ông tranh thủ đêm khuya, hay những ngày nghỉ cuối tuần để cầm cọ, cầm đục, đẽo, nạn, vẽ, thả hồn trong thế giới sáng tạo. Một lần chúng tôi từng chứng kiến nghệ sĩ - Thứ trưởng Vương Duy Biên quần đùi, may ô, dép tổ ong chân tay đất sét ra mở cổng đón chúng tôi.

Thăm xưởng làm việc của ông, chúng tôi còn bắt gặp bề bộn những phác thảo, những ý tưởng đang dang dở. Tượng chân dung, tượng tròn, tượng lãnh tụ, các nhân vật đang ở những tư thế động cho một bố cục, dự án nào đó đang được ông tạo hình… Với ông ngừng sáng tạo nghĩa là ngừng thở. Dù ở cương vị nào, ông cũng giữ cái tâm, nhịp sáng tạo của một nghệ sĩ chân chính. Ông từng chia sẻ: “nghệ thuật giúp tôi cân bằng cuộc sống và giữ cho tâm hồn luôn tươi mới”.

NSND Vương Duy Biên trong xưởng làm việc

Không gian nghệ thuật của nghệ sỹ

Không gian Nghệ thuật của NSND Vương Duy Biên (Vương Duy Biên Art Garden) tại Sóc Sơn, Hà Nội. Là một tổng hòa độc đáo, trong sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, "bản giao hưởng" của làng quê Việt Nam. Sự kết hợp "3 trong 1" ấy, nếu điêu khắc là những tượng đồng, đá hình khối tối giản về người nông dân, trẻ mục đồng, hay những nhân vật mang đậm dấu ấn rối nước, gương mặt suy tư, đậm triết lý về kiếp người và sự gắn kết với nguồn cội. Thì hội họa là các bức tranh sơn mài, lụa với gam màu trầm ấm khai thác vẻ đẹp của đời sống sinh hoạt và tâm hồn người Việt qua hình ảnh người phụ nữ. Còn Múa rối, nơi có sân khấu nhỏ để thử nghiệm những cách tân mới cho rối, đưa rối từ dưới nước lên cạn, kết hợp với sắp đặt hiện đại.

Tác phẩm điêu khắc “Dễ hơn cưa bom” đúc đồng

Có thể nói, NSND Vương Duy Biên rất tài trong việc tận dụng không gian mở "đặt" tác phẩm vào thiên nhiên, tương tác với cây cỏ, ánh sáng và cả những vật dụng cũ cối đá, chum vại… Ấn tượng mạnh với chúng tôi là chùm bom thật cắm xuống đất, đánh dấu một thời khói lửa, với thái độ lên án tội ác chiến tranh xâm lược. Bên cạnh đó là tượng hai em bé cưa trái khế khổng lồ với tiêu đề “Dễ hơn cưa bom”. Một ý tưởng trái nghịch bên chùm bom giữa vườn, một đôi chim bồ câu đậu trên đỉnh bom, như lời tuyên ngôn về khát vọng hòa bình…

Ở một góc khác lại một quả bom chìm dưới hố sâu. Giữa thân bom có một chồi lá non mọc lên như khát vọng sự sống bất tử. Ý tưởng nhân văn trong tâm hồn nghệ sĩ, như một lời khẳng định đanh thép: Chiến tranh không thể hủy diệt sự sống mãnh liệt. Phía đối diện là bức “Tưởng niệm”, hình ảnh thể hiện sự tri ân những chiến công anh dũng và sự hy sinh của bao thế hệ để bảo vệ giang sơn tổ quốc.

Ông dẫn chúng tôi thăm hầm của lô cốt, ánh sáng vuông xuyên qua lỗ châu mai sắc như vết cắt, ngồi nghỉ ở một góc hầm, nơi ông bày những chai vang Pháp, như để nhắc nhớ một thời Pháp thuộc, đã tạo ra những lô cốt này. Điều thú vị là lô cốt này còn hằn 2 vết đạn của quân ta bắn phía trước cửa. Thăm phòng trưng bày chúng tôi bắt gặp những ý tưởng độc đáo của Vương Duy Biên qua các pho tượng: “Chiếc ghế đang chìm”, “Chum kinh nghiệm”, “Xong chưa con”, “Không biết mình đi đâu nhỉ”… Những tác phẩm giàu triết lý phương Đông về đời sống xã hội. “Ăn xong chưa con” gây xúc động, người cha trồng cây chuối thẳng đứng, con trai ngồi trên lòng bàn chân cầm cái bát, bố sẵn sàng làm trò, tiêu khiển để cho con ăn... “Ai bảo tôi không làm được” - người đàn ông trong xô, cố nhấc mình lên, hình như đã tới đáy, chàng tung tứ chi lên, mông chạm đáy, mặt hoan hỉ. Bộ mặt đắc ý của người đàn ông ngồi ở góc ghế cao, dưới chân là cái thang tre - mãn nguyện, mang tính châm biếm tệ ham quyền lực, nạn mua quan bán chức…

Tác phẩm điêu khắc “Chum kinh nghiệm” đúc đồng

“Hãy mở cả ra” - hàng chục ổ khóa lớn nhỏ, hàm ý sâu sắc: Hãy cởi mở, phóng khoáng như đòi hỏi tất yếu để tồn tại, đừng tự khóa và chịu khóa mình… Mỗi pho tượng là một câu chuyện, là điều đáng suy ngẫm cho những ai đã từng đặt chân đến không gian này. Nghệ thuật dân gian như đã thấm đẫm trong tâm hồn nghệ sĩ Vương Duy Biên. Đó là hình ảnh những người phụ nữ nông dân tần tảo nắng mưa, là những chiếc nón trắng trên đồng ruộng làng quê - điểm nhấn trong nhiều tranh sơn mài khổ lớn với gam màu trầm ấm, thâm sâu.

NSND Vương Duy Biên dành trọn cuộc đời mình cho sáng tạo nghệ thuật , cho Múa rối. Ông là họa sĩ tạo hình những nhân vật rối trong các vở diễn từ 30 năm trước, là tác giả của những kịch mục sinh động trên sân khấu mặt nước. Đặc biệt ông còn là một đạo diễn tài hoa của hàng chục vở rối đã nhận nhiều Huy chương Vàng, Huy chương Bạc, qua các kỳ hội diễn.

Từng là tổng đạo diễn Lễ hội Múa rối TP. Hồ Chí Minh lần 1, lần 2 (năm 2018 và 2019). Nhưng có lẽ vở rối nước “Hồn quê” do Vương Duy Biên đạo diễn đã gây ấn tượng sâu sắc. Đây là tác phẩm mà ông dồn hết tâm sức sáng tạo vào giữa thập kỷ 2000. “Hồn quê” có sự đổi mới mạnh mẽ về hình thức và được trình diễn trong một không gian âm nhạc quốc tế (World Music) được khán giả nồng nhiệt đón nhận. Họ vui cười và chuyển động với những tiết mục như: “Úp nơm cá”, “Múa quạt”, “Bắt vịt” “Chèo đò”; hay như “Giã gạo”, “Cày bừa”, “Cấy lúa”… Bên cạnh vở “Hồn quê”, ông còn đạo diễn và thiết kế mỹ thuật hàng chục vở kịch rối khác rất thành công như: “Tò he”; “Chuyện mướp và nhít”; “Tráng sĩ”; “Không gian trắng”, “Cô gái tóc vàng”, “A La Đanh và cây đèn thần” và “Sơn Hậu”…

Không gian nghệ thuật của NSND Vương Duy Biên, nơi vợ chồng ông sinh sống, làm việc và phụng dưỡng thân mẫu - cụ Lý Thị Trung, đã gần trăm tuổi. Nơi đây cũng không chỉ là những câu chuyện về tác phẩm. Nó còn là chốn gặp gỡ, giao lưu, đàm đạo, trao đổi nghề nghiệp của giới tinh hoa văn chương, nghệ thuật trong và ngoài nước mỗi khi đến với ông. Qua trang Facebook cá nhân tôi thấy ông thường xuyên chia sẻ những tác phẩm đang thực hiện, đón tiếp các bạn bè xa gần ghé Bốt Tép.

NSND Vương Duy Biên là Người của kinh bang tế thế, ông có nhiều bạn khắp trong và ngoài nước, mọi người yêu quí trân trọng ông. Không chỉ lúc ông đang giữ chức vụ cao, mà cả khi chỉ là nghệ sĩ, là đời thường. Riêng tôi, tôi thật cảm kích khi những lần về công tác ở tỉnh ông thường ghé thăm. Đặc biệt lúc cận kề làn ranh sinh tử, chính ông là người đến thăm hỏi động viên tôi sớm nhất.

Những tác phẩm để đời

Tranh, tượng, rối của NSND Vương Duy Biên đã tham gia nhiều triển lãm, liên hoan trong và ngoài nước, giành nhiều giải thưởng danh giá, có trong nhiều bảo tàng và sưu tập tư nhân. Đặc biệt có những tác phẩm đã tạc vào lịch sử, tồn tại mãi với thời gian.

Tôi chợt hỏi ông, cơ duyên nào đưa ông đến với nghệ thuật? NSND Vương Duy Biên thả làn khói thuốc, nhớ về kí ức xưa nói: “tôi từng làm mẫu vẽ cho lớp hội họa ở nơi sơ tán đầu thập niên 70. Sau đó thi đỗ vào Trường Mỹ thuật Việt Nam (khoa Điêu khắc -1972). Năm 1988 (tốt nghiệp ở tuổi khoảng 30), may mắn giành Giải Nhất cuộc thi sáng tác mẫu tượng đài Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo. Lúc ấy vượt qua nhiều nhà điêu khắc gạo cội đã gây xôn xao dư luận nghệ thuật”…

(Từ trái sang) Tượng đài Hưng Đạo Đại Vương - Trần Quốc Tuấn tại tỉnh Nam Định cũ: tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh ở đảo Phú Quốc: tượng đài Tổng Bí thư Trường Trinh ở Xuân Trường – Nam Định cũ

Mẫu tượng Trần Hưng Đạo, sau đó đã được đúc đồng nguyên chất và đặt tại Quảng trường 3 - 2, thành phố Nam Định cũ. Tượng cao 16,72 mét. Hình ảnh Đức Thánh Trần một tay cầm bản “Hịch tướng sĩ”, tay kia tì lên đốc kiếm, toát lên vẻ oai phong của một dũng tướng trí tuệ, nhân văn. Tượng được khánh thành vào năm 2000. Pho tượng đã trở thành một "khuôn mẫu" kinh điển rồi được nhân bản để đặt ở nhiều nơi trên cả nước. Đặc biệt tượng Trần Hưng Đạo đặt tại đảo Song Tử Tây (Quần đảo Trường Sa). Khẳng định chủ quyền và sự uy nghiêm của vị danh tướng trấn giữ biên ải. Nhiều khuôn viên văn hóa, đền thờ khác cũng đặt tượng từ nguyên mẫu phác thảo này.

Tiếp đến, Tượng đài Tổng Bí thư Trường Chinh, công trình xây dựng tại thị trấn Xuân Trường, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định cũ. Nhân dịp kỷ niêm 110 năm Ngày sinh của Tổng Bí thư Trường Chinh. Pho tượng được làm bằng chất liệu hợp kim đồng, đúc theo phương pháp truyền thống, có chiều cao toàn thân 7,2 m, diện tích bề mặt 55m2. Công trình được khánh thành ngày 2/2/2020.

Mới đây tác phẩm điêu khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh của NSND Vương Duy Biên, cũng đã được đúc đồng cao 18 mét, nặng 93 tấn dựng tại quảng trường đảo Phú Quốc. (Là tượng đài Bác Hồ có kích thước và chiều cao lớn nhất cả nước hiện nay). Công trình được khánh thành ngày 19/5/2024, nhân kỉ niệm 134 năm Ngày sinh nhật Bác. Với bàn tay Bác Hồ đặt lên ngực phía trái như một lời nhắn nhắc muôn đời: “Miền Nam luôn ở trong trái tim tôi”. Tượng Bác giữa muôn trùng đại dương như một dấu mốc chủ quyền của dân tộc ta trên biển, đảo bao la của tổ quốc.

Bên cạnh đó, ông còn là tác giả tượng đồng “Bò tót vàng may mắn” với chiều cao hơn 3m, chiều dài 7m, nặng hơn 10 tấn đặt tại FLC Hạ Long. Cùng nhiều tác phẩm điêu khắc khác đặt ở nhiều địa điểm trong cả nước.

Giờ đây, với vai trò Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Lại thấy ông thường xuyên đăng đàn lúc ở thủ đô, khi lại tận TP. Hồ Chí Minh, hay miền Trung, Tây Bắc, Việt Bắc… trong các sự kiện văn nghệ cả nước. Đặc biệt còn thấy ông trẻ trung, đẹp trai, phong độ trong vai trò Trưởng ban Giám khảo, Cố vấn chuyên môn, hay Giám khảo trong hầu hết các cuộc thi sắc đẹp uy tín. Nhưng trên hết NSND Vương Duy Biên vẫn không ngừng sáng tạo tác phẩm và tiếp tục có thêm những thành công mới.

NSND Vương Duy Bên và HS, nhà báo Đỗ Ngọc Dũng – tác giả bài viết tại phòng tranh Đỗ Ngọc Dũng

Mới đây, với tình yêu văn hóa đã thấm trong máu thịt, tư duy nhạy bén NSND Vương Duy Biên đã đứng ra thành lập Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam, và được tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch Hiệp hội, ông lại tiếp tục những đam mê cho hành trình phát triển văn hóa nước nhà./.