Nhưng phía sau bức tranh phòng vé sôi động ấy lại tồn tại khoảng trống đáng lo ngại: Phim dành cho thiếu nhi gần như vắng bóng.

Điện ảnh Việt những năm gần đây phát triển mạnh mẽ. Đây là một tín hiệu đáng mừng, khi thị trường xuất hiện nhiều bộ phim có doanh thu lớn, đủ sức cạnh tranh với phim ngoại và chinh phục khán giả trong nước. Thế nhưng, phim điện ảnh dành riêng cho trẻ em ở Việt Nam vẫn khiêm tốn. Mặc dù khoảng trống đó đã được lấp tạm bằng những bộ phim nước ngoài nổi tiếng, vẫn hiếm có dự án được đầu tư bài bản về chuyên môn, nghệ thuật và trải nghiệm với cảm xúc dành riêng cho khán giả nhí.

Tại các rạp, nhân vật điện ảnh Việt dành cho trẻ em xuất hiện ít, thậm chí có năm gần như vắng bóng hoàn toàn trên màn ảnh rộng. Trong khi, phòng vé liên tục xuất hiện phim kinh dị, hài hay tâm lý tình cảm dành cho người lớn, còn trẻ em lại quen thuộc hơn với phim Hollywood, anime Nhật Bản và các thương hiệu hoạt hình quốc tế.

NSƯT, đạo diễn - họa sĩ Trịnh Lâm Tùng (phải) và hình ảnh trong phim Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu.

Lý giải cho điều này, NSƯT, đạo diễn - họa sĩ Trịnh Lâm Tùng (đạo diễn phim hoạt hình Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu), cho biết, nguyên nhân sâu xa nằm ở việc thị trường chưa thực sự nhìn nhận khán giả nhỏ tuổi như nguồn lực tiềm năng cho chiến lược phát triển lâu dài. Trong nhiều năm, trẻ em vẫn bị xem là nhóm khán giả “phụ”, không có khả năng quyết định doanh thu phòng vé. Trong khi ở các nền công nghiệp điện ảnh phát triển, phim thiếu nhi luôn được đầu tư bài bản nhằm tạo dựng thói quen thưởng thức điện ảnh từ sớm.

Điện ảnh Việt chủ yếu vẫn chạy theo các xu hướng ngắn hạn. Các dòng phim thương mại hiện nay thường tập trung vào yếu tố dễ tạo hiệu ứng truyền thông như kinh dị, hài hoặc tình cảm. Những thể loại này có lợi thế về tốc độ thu hồi vốn và khả năng lan tỏa trên mạng xã hội.

Thế nhưng, phim thiếu nhi lại không dễ đi theo công thức đó. Một bộ phim dành cho trẻ em phải chinh phục cùng lúc hai nhóm khán giả: trẻ nhỏ và phụ huynh. Trẻ em cần sự hấp dẫn, màu sắc và cảm xúc. Người lớn lại cần tính giáo dục, sự an toàn nội dung dành cho con trẻ. Chỉ cần thiếu một trong hai yếu tố, bộ phim rất dễ thất bại.

Chưa kể, dù thể loại Live Action (người đóng) hay Cartoon (hoạt hình) đều đòi hỏi mức kinh phí sản xuất lớn vào thiết kế mỹ thuật, kỹ xảo đồ họa (VFX), các phần mềm chuyên dụng đắt đỏ để tạo được thế giới đủ hấp dẫn với trẻ em. Chi phí đầu tư cao nhưng khả năng thu hồi vốn lại cực kỳ bấp bênh khiến nhiều nhà đầu tư e dè và không ít người mặc định mảng phim này khó đạt doanh thu lớn.

Theo đạo diễn Trịnh Lâm Tùng, vấn đề không nằm ở khán giả, mà nằm ở việc điện ảnh Việt chưa đủ nhiều tác phẩm thực sự tốt khiến trẻ em và gia đình muốn ra rạp. Thực tế, khán giả chưa từng “quay lưng” với tác phẩm chất lượng. Mỗi mùa hè, các bom tấn hoạt hình từ nước ngoài vẫn dễ dàng phủ kín rạp chiếu Việt, điển hình như hiện nay, phim Doraemon: Nobita và lâu đài dưới đáy biển đang gây sốt phòng vé, thu về hơn 100 tỷ đồng doanh thu tại thị trường Việt Nam. Điều đó cho thấy trẻ em vẫn là tệp khán giả tiềm năng.

Nếu chạy theo xu hướng ngắn hạn, điện ảnh Việt có thể đạt doanh thu trước mắt nhưng sẽ mất cơ hội tạo nên thế hệ khán giả tương lai. Một đứa trẻ lớn lên cùng điện ảnh ngoại, có thể sẽ hình thành gu thưởng thức, sự gắn bó với giá trị văn hóa ngoại nhập nhiều hơn.

Nhìn sang Nhật Bản hay Hollywood, phim dành cho trẻ em không bị xem là phân khúc nhỏ, mà trở thành một phần chiến lược của công nghiệp văn hóa. Nhật Bản xây dựng thương hiệu Doraemon suốt hàng chục năm bằng hệ sinh thái: truyện tranh, phim truyền hình, điện ảnh, bảo tàng… Disney cũng không tạo nên danh tiếng chỉ qua vài bộ phim.

Trong khi đó, điện ảnh Việt vẫn đang thiếu tư duy phát triển IP dài hạn. Nếu một bộ phim thất bại, gần như cả thương hiệu biến mất. Điều này khiến các nhà sản xuất thường ưu tiên công thức an toàn thay vì đầu tư dài hơi cho một thương hiệu thiếu nhi. Phim dành cho trẻ em cần được nuôi dưỡng dài hạn, thậm chí qua nhiều thế hệ. Nếu được đầu tư bài bản và phát triển đa dạng, các nhân vật Việt Nam hoàn toàn có thể chinh phục trẻ em Việt không thua kém những nhân vật hoạt hình nổi tiếng thế giới.

Theo đạo diễn Trịnh Lâm Tùng, phim hoạt hình không nên chỉ xem như một bộ phim đơn lẻ, mà phải được nhìn nhận như một yếu tố trong hệ sinh thái các ngành công nghiệp văn hóa. Một nhân vật thành công có thể mở rộng sang sách, giáo dục hay các mô hình trải nghiệm khác. Đó mới là nền tảng quyết định sức sống lâu dài của thương hiệu.

Tuy nhiên, để làm được điều đó, điện ảnh Việt vẫn thiếu điều kiện nền tảng. Đầu tiên là chính sách hỗ trợ. Ở nhiều quốc gia, phim hoạt hình luôn nhận ưu đãi từ quỹ điện ảnh, phát hành hay giáo dục. Trong khi đó tại Việt Nam, các nhà làm phim gần như phải tự xoay xở với bài toán tài chính.

Đạo diễn Trịnh Lâm Tùng cho rằng cần có chính sách mang tính hệ thống hơn như quỹ hỗ trợ phát triển phim thiếu nhi, ưu đãi phát hành cho phim gia đình, hay chương trình kết nối điện ảnh với trường học. Bên cạnh đó, việc khôi phục các kênh thiếu nhi chính thống, đầu tư vào series dài tập cũng cần thiết để hình thành thói quen thưởng thức nội dung Việt cho trẻ nhỏ. Điều này dần hình thành nhu cầu ra rạp để xem những tác phẩm lớn hơn, giúp thúc đẩy nhà đầu tư, nhà làm phim tiếp tục sản xuất.

Quan trọng hơn cả là vấn đề nhân lực. Việc làm phim cho trẻ em đòi hỏi hệ kỹ năng rất riêng, từ biên kịch, hoạt hình đến VFX. Trong khi đó, nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực này tại Việt Nam còn thiếu và chưa chuyên nghiệp.

Điều cuối cùng, để giữ chân khán giả nhỏ tuổi vẫn là câu chuyện. Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa dân gian, lịch sử và chất liệu bản địa vô cùng phong phú. Đó là thứ phim ngoại không thể sao chép. Những truyền thuyết dân gian, nhân vật lịch sử, đời sống làng quê Việt hoàn toàn có thể trở thành chất liệu quý giá nếu được kể bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với khán giả trẻ.

Nhiều người vẫn nhìn phim trẻ em theo hướng đơn giản, chỉ cần màu sắc tươi sáng, vài bài học đạo đức là đủ. Nhưng trẻ em hiện đại không còn dễ thuyết phục như vậy. Các em tiếp xúc nội dung toàn cầu từ sớm, nên khả năng cảm nhận cũng khác trước.

Vì vậy theo đạo diễn Trịnh Lâm Tùng, điều khó nhất khi làm phim cho thiếu nhi chính là sự chân thành. Trẻ em đủ thông minh để nhận ra người lớn cố “dạy dỗ” hoặc kể câu chuyện thiếu cảm xúc. Đó là lý do nhiều phim thiếu nhi Việt dễ rơi vào tình trạng: quá khuôn mẫu, hoặc hời hợt.

Trong khi đó, những tác phẩm thành công của Pixar, Disney hay anime Nhật Bản luôn cân bằng hai yếu tố giải trí và chiều sâu cảm xúc. Trẻ em xem để vui, người lớn cũng tìm thấy sự đồng cảm và thông điệp đằng sau.

Thế nên giải trí phải là yếu tố đi trước. Bởi đây chính là yếu tố tiên quyết của loại hình nghệ thuật này. Một bộ phim cần đủ hấp dẫn về hình ảnh, âm thanh và cảm xúc trước khi nghĩ tới thông điệp giáo dục. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với sự qua loa. Giá trị giáo dục vẫn cần tồn tại, chỉ khác ở cách truyền tải tự nhiên và đan xen trong hành trình cảm xúc của nhân vật thay vì biến bộ phim thành bài học đạo đức.

Tóm lại, điện ảnh thiếu nhi Việt hôm nay có thể chưa “bỏ quên” hoàn toàn khán giả nhỏ tuổi, nhưng rõ ràng vẫn chưa có đầu tư xứng đáng.

NSƯT - đạo diễn Trịnh Lâm Tùng hy vọng trong 10 năm tới, phim thiếu nhi Việt không chỉ xuất hiện vào dịp Quốc tế Thiếu nhi, mà trở thành món ăn tinh thần của các gia đình mỗi cuối tuần hay ngày lễ. Cùng với đó, Việt Nam có những nhân vật điện ảnh đủ sức sống bền bỉ, trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ và tạo nên hệ sinh thái sáng tạo lâu dài. Xa hơn, đạo diễn tin rằng, nếu bắt đầu sáng tạo nghiêm túc và đầu tư từ hôm nay, hoạt hình Việt hoàn toàn có thể chinh phục khán giả quốc tế, không chỉ mang điện ảnh Việt ra thế giới mà còn đưa thế giới đến gần hơn với văn hóa Việt Nam.