Thắng dọa, Cương thẳng lắm: yêu ai thì nhiệt thành, còn không thì… đuổi khỏi nhà. Sau này biết nhau rồi, khi bốc máy giới thiệu phóng viên đến phỏng vấn anh, anh thẳng tuột: cử đứa thông minh nhé, đứa hỏi “ngu” là anh đuổi về. Cuối cùng thì cũng có hai em phóng viên vừa xinh vừa “khôn” lọt mắt xanh họa sĩ: ờ, hai em đó được, hỏi rất hay!
|
… Lần đầu đó chúng tôi ngồi trên tầng 2 nhà anh - 39 Lý Quốc Sư uống rượu, nghe nhạc cổ điển. Cái chất nhạc quấn quít khói cigar nồng, vị whisky đậm làm câu chuyện đắm say làm sao. Ngoài kia phố cũ như bàng bạc trôi theo chuyện cũ. Cương kể về Đặng Đình Hưng, tôi nhớ, về “Bến lạ”; về Đào Trọng Khánh và Hải Phòng; về Hoàng Cầm xuôi xuôi dòng Đuống Đông Hồ… như những người thày, người bạn vong niên ắp đầy không gian nghệ thuật. Cách kể của anh không điệu đà nhưng bao giờ cũng chốt bằng những chi tiết đắt về nhân vật. Lối nói chuyện sắc một đường dao cứa sâu, gọn không thừa không thiếu đủ để “sát thương” người nghe.
Cương nói không nhiều, thậm chí có lúc ngồi yên, “ăng ten” tai mắt giương nghe và thấu chuyện xung quanh. Rồi anh “nhảy” ngang vào câu chuyện: “về điều này để tôi nói rõ…”. Mọi thứ rành mạch, khúc chiết, có sách vở, dẫn chứng… buộc người nghe phải tâm phục thì thôi. Lúc Cương quyết liệt phản pháo, khi dịu dàng đồng cảm, tôi đã chứng kiến nhiều lần trong anh, gam nóng - lạnh đến cùng lúc chỉ trong tích tắc. Lúc đó tôi đành “trốn” khỏi cuộc chuyện, ngó lơ tường nhà anh - thấy những bức treo cạnh nhau cũng đối lập chan chát giữa màu xám bàng bạc thời gian gợn sần ma-tre như những vệt đất khảo cổ với sắc đỏ tối giản, làm nền cho cây cầu Thê Húc và Tháp Rùa. Cương yêu gốm và đã hơn một lần tìm hiểu cặn kẽ để cùng chơi với các nghệ nhân; anh còn làm sơn mài với một thái độ trân trọng người xưa nhưng lại không hề nệ cổ. Sơn dầu, màu nước, acrylic… trên đủ chất liệu; sơn mài, gốm, anh chơi tuốt, thậm chí cả đồ đồng, sắt… nhưng đều cùng chung một lối rất Cương: tối giản.
Lê Thiết Cương là người kỹ tính. Anh chơi cho riêng mình và bè bạn nên rất cẩn thận như ly như lau. Ly tách, bàn rượu, cắt, khò cigar… tất cả đều có độ tinh. Lúc đầu tôi nghĩ hình như có mâu thuẫn giữa lối vẽ của anh và sự chơi cầu kỳ. Nhưng ngồi nhiều hơn với anh mới hiểu chính là tối giản đấy, tức là dùng cái nào cho việc nào, chuẩn xác; thích thì chơi thật kỹ, thật sành, còn không thích thì không màng như ôtô, xe máy anh không mua, mà chỉ cần chiếc xe đạp để loanh quanh khu phố cổ… Đó chính là tối giản đấy!
Trong khi ta cứ bừa phứa dùng đồ đạc vô tội vạ thì anh khớp chúng vào với nhau. Cầu kỳ một cách tối giản. Kỹ tính đến phát ngại nhưng yêu - ghét rõ ràng. Đã quý ai, anh luôn trân trọng, mời cả những tay cọ nghiệp dư nhưng chất dự triển lãm; có chai rượu ngon đặc sắc, anh bảo “không uống một mình được, phải đủ bạn”… Lúc đó anh cho rằng mình may mắn vì có bạn và… trời thu đẹp đến thưởng cùng. Mến khách, chiều bạn, bao giờ cũng phải đồ ngon, xịn nhất. Đích thân họa sĩ sớm đi lượm cá dầu tươi về rán làm mồi nhậu. Lúc đó, Cương nghĩ về sự tử tế của cô bé bán cá và câu của Lão Tử: “Trị quốc như nấu cá nhỏ”.
|
Sự khắt khe trong thưởng thức, giao du, thú chơi cũng chính là để Lê Thiết Cương tối giản trên toan. Những người, cây, nhà… nhìn qua thì trùng lặp nhưng soi kỹ lại thấy những chuyển động khác biệt lớn. Trước hết là màu, thứ hai là bố cục. Anh bảo: phải vẽ được những thứ vô lý, những bố cục, khung cảnh của riêng mình, bởi anh không ưa sự đèm đẹp “truyền thần”. Có một dạo anh nhập vào bọn trẻ con vẽ liền nhiều bức Trung thu với màu sắc, đường nét phá cách “tung tăng”, “nghịch ngợm” trong cái nhìn trẻ đến bất ngờ. Tôi cảm giác anh vẽ mấy vật thể vào để lộ ra những khoảng trống nội tâm cất tiếng. Những người kia, cây kia, nhà kia…, anh đặt vào thật nhanh sau khi đã vẽ thật lâu một khoảng trống vừa rộng vừa sâu với những tảng màu có ma-tre rất Cương. Khoảng đó là không gian cho người xem ngẫm ngợi, đắm chìm tưởng tượng - nó không hề theo bố cục “phổ thông” vẽ cảnh thực mà là vẽ cảnh bên trong. Tôi đã định không viết về hội họa của Cương vì không phải người trong cuộc, và cũng vì anh đã quá nổi tiếng. Nhưng tôi cứ muốn nghĩ về “Người vẽ những khoảng trống” khi nhớ lại lần ngồi ở 39 uống rượu, bỗng chợt rời cuộc “lang thang” quanh phòng xem tranh anh, ngắm thật lâu. Một họa sĩ trẻ yêu Cương cho rằng: “Tác phẩm đỉnh cao là tác phẩm chỉ vẽ ra 1% nội dung truyền tải và dành 99% còn lại cho trí tưởng tượng của khán giả. 1% đó là chìa khóa mở ra cánh cửa nghệ thuật. Tất nhiên là có lẽ chỉ 1% số họa sĩ trên thế giới làm được điều đó mà Cương là một đại diện điển hình”.
…Cương hay vẽ khoảng trống nhưng lại không bao giờ để thời gian trống. Anh chia những khoảng trong ngày thành những ngăn kéo thời gian luôn có sự vận động: vui với bạn bè, đồng nghiệp; nghỉ ngơi, thuốc thang; viết, vẽ; làm việc với đối tác…Anh luôn nghĩ ngợi không ngừng cho những “trò” để bày cuộc vui trong một giai đoạn văn chương, nghệ thuật đang bị ghẻ lạnh, giàu lên mà chữ nghĩa không còn được trọng. Nhóm G39 do anh khởi xướng và làm chủ soái quy tụ nhiều họa sĩ liên tục khuấy đảo thị trường tranh pháo… Gần đây, anh với anh em Nguyễn Bách, Nguyễn Khoa, hai người con trai nhà văn Nguyễn Huy Thiệp tổ chức triển lãm “Gốm Thiệp” và kiêm luôn Giám tuyển triển lãm với sự độc đáo trong ý tưởng. Đọc nhiều biết rộng, không chỉ nói-viết về hội họa, nghệ thuật, anh bình văn chương cũng rất sắc. Những câu thơ trong trí nhớ của anh có thể in được một tập hay! Cương còn làm sách, viết sách - những cuốn viết sâu về nghệ thuật, hội họa, kiến trúc… với tầng sâu kiến thức khủng nhưng không “tầm chương trích cú” mà vận động trong những góc nhìn luôn mới và độc. Sách làm cho các đàn anh, bạn bè bộc lộ sự kỹ tính đến ngỡ chẳng có li nào sai sót. Anh với nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha cùng làm sách, đàm đạo, lên ý tưởng, thân thiết như đôi bạn vong niên… Những năm tháng cuối đời, 39 Lý Quốc Sư luôn là nơi ấm lòng anh Kha đi về, và ngồi chôn chặt trên chiếc ghế gỗ sưa đỏ dành riêng, quay tấm lưng to sù ra phía phố cũ càng ngày càng nhốn nháo. Đương nhiên bên cạnh, không thể thiếu cái vóc hạc gày gày tương phản của Lê Thiết Cương. Và ở chính góc nhỏ đó, như cách đây chưa lâu, giờ lại xuất hiện thêm một khoảng trống lớn…
