Bài nói của anh Sáu rất nhiều gợi mở, lôi cuốn, mới mẻ. Tôi đặc biệt nhớ câu này của anh Sáu “Đảng không yêu cầu các đồng chí cắm hoa lên các khẩu hiệu”. Một chỉ dẫn như vậy vào đầu những năm 1980 thật không đơn giản. Lúc đó sự nghiệp đổi mới đang còn ở bước khởi động. Vấn đề sống còn lúc đó là gỡ nút kinh tế, là tìm ra một cơ chế vận hành thích hợp, là tìm kiếm động lực, là kết hợp hài hòa các lợi ích, là điều chỉnh quan hệ và lực lượng sản xuất, là trở về với tư tưởng “lấy dân làm gốc”... Những vấn đề cốt tử ấy người đứng đầu thành phố đương nhiên nung nấu ngày đêm. Ấy thế mà anh Sáu vẫn dành cho văn hóa, văn học sự quan tâm đặc biệt. Sự quan tâm ấy chưa phải đã là những điều kiện vật chất, vì lúc ấy và cho đến cả bây giờ, cái nhà văn cần nhất chưa phải là những điều kiện vật chất. Thổi ngọn gió tâm hồn cởi mở, thông thoáng, làm cho nhà văn cảm thấy được tin để tự tin trên con đường khám phá sáng tạo khó nhọc, đó là những điều nhà văn cần nhất.
Sau này anh Sáu ra Hà Nội, trở thành nhà lãnh đạo quốc gia, tầm hoạt động rất rộng và đương nhiên là rất nhiều việc cần đến anh, nhưng mối tình của anh với văn nghệ vẫn đậm đà, sâu nặng như trước.
Tôi được biết anh Sáu có nhiều bạn văn nghệ sĩ, bạn theo nghĩa tâm giao, tri kỷ, thâm tình, không có khoảng cách trên dưới. Và những người bạn ấy được anh thân và quý, nhưng không lấy thân để cậy thần. Tình mỗi ngày thêm đẹp là vì thế. Nghĩ về anh Sáu, tôi nghĩ đến sức tỏa ấm của một bậc cao nhân. Ở anh có sự kết hợp giữa tính quyết đoán của một vị tướng với sự hào hoa của một nghệ sĩ.
 |
| Trong ảnh: Đoàn Chủ tịch Đại hội VI. Ảnh: Tư liệu báo Văn nghệ. |
Tôi nhớ mãi những ngày cuối năm 1997, anh Sáu đến thăm Hội Nhà văn. Hội trường Hội Nhà văn kê thêm nhiều ghế ngồi, vậy mà rất đông người phải đứng ngoài hành lang. Với một tác phong giản dị và rất hiện đại, anh thân mật mời các nhà văn nói trước. “Tôi đến thăm các nhà văn và muốn được nghe các nhà văn nói”, không khí cởi mở ngay từ đầu. Sau đó, anh nói chuyện. Không có diễn văn viết sẵn. Anh nói về các đại công trường: Lọc dầu Dung Quất, dầu khí Vũng Tàu, đường Hồ Chí Minh, đặc biệt là về đường Hồ Chí Minh: “Phải huy động hàng vạn thanh niên đến đó, không chỉ là tìm kiếm việc làm, mà còn là đưa họ vào một trường học lớn”. Qua buổi nói chuyện, các nhà văn không những được cung cấp nhiều thông tin, mà được tiếp cận với tầm nhìn trước những vấn đề hệ trọng nhất của đất nước.
Sau buổi anh Sáu thăm Hội Nhà văn mấy hôm, tôi nhận được điện của văn phòng Chính phủ lên gặp riêng anh Sáu trình bày về những yêu cầu cụ thể của Hội Nhà văn và của các nhà văn. Đó là một buổi tối cuối năm, trời lạnh lắm. Được gặp lại anh, tôi rất cảm động. Nhưng vào buổi tối, sau một ngày anh làm việc rất mệt nên tôi chỉ nói những yêu cầu thiết thực xoay quanh việc đầu tư sáng tác và giúp nhà văn đi thực tế. Anh Sáu vui vẻ lắng nghe. Không có thư ký riêng, thỉnh thoảng anh ghi chép vào một cuốn sổ nhỏ. Nghe tôi trình bày xong, anh nói thêm “nhà văn đi thực tế thì phải sâu hơn, kỹ hơn nhà báo. Vất vả và tốn kém. Đi để hiểu, tích lũy dần rồi lại đi, đi sâu và đi rộng, để đến lúc chín tới, mới có thể viết. Mà cũng chẳng phải viết vội, nếu chưa thấy chín”. Nói vậy rồi anh cười rất vui.
Sau buổi làm việc ấy, việc đầu tư sáng tác cho Hội Nhà văn đã trở thành một chính sách ổn định hàng năm. Trước đó, bác Đỗ Mười cũng đã tài trợ cho Hội Nhà văn mỗi năm 1 tỷ. Nay Chính phủ chính thức ghi thành một khoản chi hàng năm. Cũng sau buổi gặp ấy, nhờ có tác động của anh Sáu, Hội Nhà văn được cử một đoàn đi thực tế vào các khu công nghiệp trên cả nước. Đồng chí Lê Xuân Trinh, trưởng ban các khu công nghiệp Trung ương đích thân thu xếp, giao nhiệm vụ cho từng cơ sở đón đoàn. Kết thúc chuyến đi, anh Sáu lại tiếp đoàn và “kể chuyện làm ăn” với các nhà văn tại Văn phòng 2 của Chính phủ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tham dự buổi gặp ấy có các nhà văn Anh Đức, Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng, Chim Trắng, Đỗ Chu, Nguyễn Duy, Triệu Xuân, Hoàng Đình Quang, Lê Văn Thảo, Phạm Tiến Duật và tôi.
Thế đó, qua một việc như vậy cũng thấy tính cách anh Sáu, đã theo việc gì là theo đến cùng, chỉ đạo đôn đốc cho đến dứt điểm.
Cũng trong buổi gặp ấy, trong bữa cơm trưa thân mật, anh Sáu khen trước mọi người về bài phát biểu của tôi tại Quốc hội khóa X. Số là, trong khi thảo luận thông qua về bộ luật Hình sự, ban soạn thảo trích dẫn quá nhiều luật Nga, Trung Quốc, Đức, Nhật Bản mà không một lần nhắc đến luật ta, dù luật ta nhiều điểm rất hay và có thể kế thừa. Trong lời phát biểu, tôi có nhắc đến luật Hồng Đức, ý kiến của tôi được Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh khuyến khích, nhờ đó mà Ban soạn thảo tiếp thu một số nội dung.
Ngày hôm sau tôi được tin nhắn của anh Sáu là anh có theo dõi và hoan nghinh ý kiến phát biểu của tôi qua tường thuật của Truyền hình Trung ương. Anh còn nhắn anh Bùi Bình Thi tìm cho anh quyển sách của học giả người Nam Hàn viết đánh giá rất cao về bộ luật Hồng Đức của Việt Nam. Sau này trong lúc tâm sự, anh Sáu nói: “Trời ơi, mình có bao nhiêu cái hay mà chẳng chịu học, sao lúc nào cũng ngó hoài sang thiên hạ”.
Lời anh Sáu, từ câu chuyện làm luật, nghĩ kỹ ra, còn có câu chuyện văn hóa, chuyện đời, chuyện văn học nữa. Thật sâu sắc và chí lý. Tôi viết bài này mừng kỷ niệm lần 80 sinh nhật anh.
