 |
| Tranh, ván khắc và giấy điệp - những yếu tố làm nên vẻ đẹp mộc mạc, riêng có của tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: Phạm Quang Hà |
Đấy là một buổi chiều hè đầu tháng Sáu dương lịch, giữa tiết tháng tư âm lịch của xứ Bắc bộ, khi cái nắng buổi trưa đã dần dịu lại, những cơn gió từ phía sông khẽ thổi vào các con đường làng, hiu hiu mát. Ánh nắng cuối chiều vương trên mái nhà, trên triền đê. Trẻ con trong làng đã bắt đầu chạy ra sân bóng chơi đùa, nói chuyện ríu rít vì trời đã bớt nóng. Dọc theo con đê, người dân đang quét thóc, thu dọn thóc trước lúc chiều muộn, cuộc sống bình dị, thân quen. Chính cái nhịp sống ấy, cái nét quê ấy hiện lên một cách tự nhiên, như thể qua bao năm tháng, làng quê này vẫn còn lưu giữ một phần hơi thở của ông bà xưa, hơi thở của quê hương.
Khi tấm biển giới thiệu về làng dần hiện rõ. Tôi chợt nhận ra mình đã tới Đông Hồ, ngôi làng nổi tiếng với những bức tranh: “gà lợn nét tươi trong, màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”. Men theo chỉ dẫn trên đường làng, tôi cũng tới nhà của vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa - Nguyễn Thị Oanh. Ngôi nhà vừa là nơi sinh hoạt của gia đình, vừa là xưởng làm nghề, phòng trưng bày và nơi đón tiếp khách tham quan.
Trên những bức tường, tranh được treo gọn gàng, có lề có lối, thuận mắt người xem. Tranh gà, tranh lợn, tranh trẻ chăn trâu, đám cưới chuột, đánh ghen hiện diện bên những ván khắc gỗ đã sẫm màu theo năm tháng. Ngoài sân, giấy dó, giấy điệp đang được hong phơi; trong nhà là các dụng cụ và nguyên liệu làm nghề. Mỗi vật đều có gốc tích, đều mang theo một câu chuyện riêng.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa thực hiện một công đoạn in tranh Đông Hồ trong không gian xưởng nghề của gia đình. Ảnh: Phạm Quang Hà |
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa giới thiệu các bức tranh, kể chuyện về làng nghề bằng một giọng chậm rãi, từ tốn, mộc mạc. Ông kể về làng Đông Hồ, về cỏ cây, hoa lá, về những nguyên vật liệu thiên nhiên đã góp phần tạo nên màu sắc riêng của từng bức tranh.
Ở một góc khác, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh lặng lẽ bên bàn làm việc, chăm chú vào từng đường nét và gam màu. Bà chuẩn bị giấy, căn chỉnh, đưa bút rồi sửa lại những chi tiết còn chưa ngay ngắn. Chợt có khách xuất hiện ngoài cổng, bà dừng tay, nở một nụ cười, cất lời chào hỏi, giới thiệu tranh, giới thiệu nghề. Sau đó, bà lại trở về bên bàn làm việc, tiếp tục phần việc còn đang dang dở.
Tiếng kể chuyện của ông Hoa, nét vẽ của bà Oanh, những sắc màu trên tranh, giấy điệp cho tới ván khắc gỗ đã in dấu thời gian, tất cả như quyện lại trong cùng một nơi chốn, cùng một không gian sống.
Ẩn phía sau khoảng sân nhỏ, phía sau những bức tranh được treo ngay ngắn trên tường, phía sau những ván khắc gỗ cũ kỹ đã sẫm màu theo năm tháng, là cả một câu chuyện dài về một gia đình nhiều đời gắn bó với nghề làm tranh ở làng Đông Hồ.
Theo lời kể của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, gia đình ông đã có từ bảy đến tám đời theo nghề làm tranh. Từ đời ông cha, rồi tiếp tục đến đời con cháu hôm nay, cái nghề ấy không đơn thuần chỉ là một công việc kiếm ăn, mà dần trở thành một nét văn hóa, một nếp sống, một phần của gia đình và quê hương xứ Kinh Bắc.
Trong dòng chảy truyền nghề ấy, cố nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam, thân sinh của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, là một dấu mốc đặc biệt. Cụ Sam không chỉ là người cha, người thầy trong gia đình, mà còn là một trong những người kiên trì với nghề làng, giữ lại những ván khắc, những kỹ thuật do cha ông truyền lại trong những giai đoạn khó khăn, biến động của lịch sử.
Có những thời điểm, quê hương trải qua chiến tranh kéo dài, đời sống của người dân còn nhiều khó khăn, thiếu thốn; nghề làm tranh vì thế dần mai một, người mua tranh cũng ngày một thưa vắng. Khi cái ăn, cái mặc còn là nỗi lo thường trực, người ta khó lòng nghĩ tới việc mua những bức tranh đẹp đẽ về treo trong nhà. Nhiều hộ dân trong làng phải rẽ sang nghề khác, tìm một phương kế sinh nhai khác. Số người tiếp tục bám nghề, giữ nghề vì thế cũng ngày càng ít đi.
Ấy vậy, trong hoàn cảnh ấy, cố nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam vẫn tiếp tục làm tranh, gìn giữ những ván khắc cũ, bảo lưu từng công đoạn, từ cách pha màu, đặt giấy, cách in cho tới họa đường nét; rồi truyền lại cho con cháu cả kỹ thuật lẫn tình yêu đối với nghề làng.
Điều cụ Sam giữ lại không chỉ là một vài bức tranh, một vài dụng cụ hay những ván khắc gỗ. Quan trọng hơn, cụ đã giữ lại một mạch truyền nghề, để nghề làng không bị đứt đoạn giữa những năm tháng nhiều biến động.
Từ đôi bàn tay, lời dạy dỗ và sự bền bỉ của người cha, nghề tiếp tục được truyền tới nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa. Ông Hoa lớn lên trong không gian của tranh, giữa những chồng giấy điệp, những hũ màu, tiếng đục ván khắc, những lời kể về làng và những công việc thường nhật được lặp đi lặp lại mỗi ngày. Tất cả dần trở thành ký ức, thành kinh nghiệm, rồi thành trách nhiệm của một người con tiếp tục nối nghiệp mà cha ông đã gửi gắm.
Cho đến hôm nay, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh vẫn tiếp tục đứng trong dòng chảy ấy. Ông Hoa kể chuyện, giới thiệu về tranh, thực hành các công đoạn in tranh; bà Oanh lặng lẽ bên bàn vẽ, chuẩn bị giấy, màu, hoàn thiện từng bức tranh. Hai con người, hai phần việc khác nhau nhưng cùng giữ cho nghề làng tiếp tục hiện diện trong chính ngôi nhà của ông bà, tổ tiên để lại.
Thế hệ con cháu cũng lớn dần lên trong không gian ấy. Các cháu nhìn ông bà, cha mẹ làm việc; nhìn những xấp giấy hong ngoài sân giữa cái nắng trưa hè; nhìn những lớp màu dần hiện lên trên từng tờ giấy; lắng nghe những câu chuyện về cụ Sam, về lớp người đi trước, về những bức tranh đã hiện diện trong đời sống làng quê từ lâu.
Không phải bất kỳ người con, người cháu nào sinh ra trong một gia đình làng nghề cũng nhất thiết phải trở thành nghệ nhân. Khi lớn lên, mỗi người có thể lựa chọn một con đường riêng. Nhưng những ký ức về tranh, về giấy điệp, về đôi bàn tay của ông bà, cha mẹ, về những buổi hong phơi tranh ngoài sân và những câu chuyện của các thế hệ đi trước đã được gieo vào tâm trí họ từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời.
Bởi sự truyền nghề đôi khi bắt đầu từ những điều giản dị như thế: từ nhìn mà thành ghi nhớ, từ lắng nghe mà dần hiểu, từ phụ giúp mà quen tay, quen mắt. Một đứa trẻ đứng bên cạnh người lớn, chăm chú nhìn đôi bàn tay đặt giấy, pha màu, căn ván khắc; được nhờ lấy một tờ giấy, sắp xếp lại những bức tranh hay phụ giúp một công việc nhỏ, cũng là lúc nghề làng từng chút một bước vào ký ức của đứa trẻ ấy.
Từ cố nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam đến vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa - Nguyễn Thị Oanh và những người con, người cháu hôm nay, nghề làm tranh cứ thế được truyền đi, không chỉ bằng những lời dạy về kỹ thuật, mà từ chính đời sống dưới một mái nhà.
Ở làng Đông Hồ, mỗi bức tranh được làm ra không chỉ là một sản phẩm thủ công để trang trí, giới thiệu với khách tham quan hay mang lại thu nhập cho người làm nghề. Ẩn phía sau những đường nét đơn sơ và gam màu mộc mạc là những câu chuyện về làng quê, phong tục, tập quán, cách sống, cách nghĩ và những ước vọng của người dân được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tranh gà, tranh lợn gửi gắm mong ước về sự sinh sôi, no đủ, phúc lộc và một cuộc sống yên vui. Những bức tranh trẻ chăn trâu, thổi sáo hay đọc sách đưa người xem trở về với đồng ruộng, bờ tre và những buổi chiều thanh bình của làng quê Bắc bộ. Đám cưới chuột dùng tiếng cười dân gian để nói chuyện lễ lạt, quà cáp, cống nạp và những quan hệ trên dưới trong xã hội xưa. Đánh ghen lại vừa hóm hỉnh, vừa chua cay, kể về những mối quan hệ và cảm xúc rất thật trong đời sống thường ngày.
Nhìn vào tranh Đông Hồ, người xem không chỉ nhìn thấy gà lợn, chuột mèo hay một cảnh sinh hoạt quen thuộc, mà phía sau những hình ảnh ấy còn là cách ông bà xưa quan sát con người và cuộc sống. Ở đó có trí tuệ dân gian, có tiếng cười châm biếm, lời nhắc nhở và cả những ước vọng bình dị về một gia đình sum vầy, một làng xóm yên bình, một cuộc sống đủ đầy.
Nhưng cái riêng của tranh Đông Hồ còn nằm ở chất liệu và cách làm tranh. Từ tờ giấy dó mộc mạc, lớp điệp óng ánh phủ trên bề mặt, những ván khắc gỗ được chạm khắc tỉ mỉ, cho tới các gam màu được chế tác từ cỏ cây, hoa lá và những nguyên liệu tự nhiên, mỗi công đoạn đều chứa đựng kinh nghiệm của người thợ.
Màu vàng có thể được tạo nên từ hoa hòe, hạt dành dành; màu đen từ than lá tre; lớp điệp trắng óng ánh từ vỏ con điệp được nghiền nhỏ rồi phủ lên mặt giấy. Khi còn tách biệt, đó chỉ là giấy, gỗ, cây cỏ hay vỏ điệp. Nhưng khi đi qua đôi bàn tay của người nghệ nhân, chúng trở thành màu sắc, đường nét và một phần hồn cốt của bức tranh.
Mỗi ván khắc, mỗi tờ giấy điệp và mỗi gam màu đều phải trải qua một quá trình lựa chọn, xử lý và thực hành cẩn thận. Bởi vậy, phía sau một bức tranh hoàn chỉnh không chỉ là thời gian của một ngày làm việc, mà còn là kinh nghiệm được tích lũy, mài giũa qua nhiều năm, nhiều đời; là những tri thức được ông bà, cha ông truyền lại cho thế hệ sau.
Một bức tranh Đông Hồ, vì vậy, không chỉ chứa đựng một hình ảnh. Trong đó còn có kỹ thuật thủ công, ký ức của gia đình nghệ nhân, tri thức dân gian và cả một kho tàng chuyện kể của làng quê. Khi những ván khắc vẫn được đặt xuống mặt giấy, những màu sắc ấy vẫn được chế tác, những câu chuyện về làng, về nghề vẫn còn được kể, thì tranh Đông Hồ vẫn đang sống trong đời sống hôm nay.
Nhưng để những tờ giấy điệp còn được hong ngoài sân, những ván khắc còn tiếp tục được đặt xuống mặt giấy, phía sau đó lại là những câu chuyện không hề giản đơn: chuyện nguyên liệu, chuyện người nối nghề và chuyện người nghệ nhân có thể sống được bằng nghề của mình hay không.
Năm 2025 là một dấu mốc đặc biệt đối với làng tranh dân gian Đông Hồ. Tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban liên chính phủ thực hiện Công ước 2003, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ của Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là niềm vui, niềm tự hào của người dân làng nghề, đồng thời là sự ghi nhận đối với những thế hệ đã bền bỉ gìn giữ, thực hành và truyền trao nghề cho tới ngày hôm nay.
Đối với gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa - Nguyễn Thị Oanh, sự ghi danh ấy còn như một lời tri ân dành cho cố nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam cùng các thế hệ cha ông đã lặng lẽ giữ lại nghề trong giai đoạn khó khăn.
Tuy nhiên, trong tên gọi của danh sách được ghi danh có một cụm từ cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc: “cần bảo vệ khẩn cấp”. Danh hiệu không thể tự làm cho nguồn nguyên liệu trở nên dồi dào hơn, đưa người trẻ trở về làng, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm hay bảo đảm sinh kế cho nghệ nhân. Sau niềm vui vẫn còn những câu hỏi rất thực tế: lấy đâu ra nguyên liệu để tiếp tục làm tranh, ai sẽ là người tiếp nối nghề, và làm thế nào để người nghệ nhân có thể sống được bằng chính công việc mà tổ tiên truyền lại?
Để làm nên một bức tranh Đông Hồ cần có giấy dó, lớp điệp từ vỏ con điệp, ván khắc gỗ cùng những màu sắc được tạo nên từ cỏ cây, hoa lá và than lá tre. Mỗi nguyên liệu lại có nơi khai thác, cách lựa chọn, chế tác và xử lý riêng.
Theo lời chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, trước đây nguồn cây dó có thể được tìm thấy tại Sơn Động, Yên Thế, cách làng khoảng một trăm cây số. Hiện nay, người tìm nguyên liệu có khi phải đi xa hơn, lên tận Cao Bằng rồi tiếp tục tiến sâu vào rừng mới có thể tìm được nguồn cây phù hợp. Phía sau một tờ giấy dó tưởng như đơn sơ, nhưng là cả một hành trình tìm kiếm, khai thác và vận chuyển đầy vất vả.
Lá tre, nguyên liệu tạo nên màu đen của tranh, cũng ngày càng khó tìm khi những lũy tre ở nhiều làng quê dần thưa vắng. Nguồn vỏ điệp làm nên bề mặt giấy óng ánh cũng không còn dễ tiếp cận như trước.
Phía sau một bức tranh Đông Hồ không chỉ có đôi tay của người nghệ nhân, mà còn là người tìm cây dó, người làm giấy, người thu thập vỏ điệp, người chuẩn bị màu, người đục ván khắc… Bảo tồn tranh Đông Hồ vì thế không thể chỉ bắt đầu từ lúc người nghệ nhân ngồi xuống bàn in, mà còn phải nhìn tới cả nguồn nguyên liệu và những công việc âm thầm phía sau một tờ giấy điệp. Rồi còn câu chuyện về người tiếp nối. Một dòng nghề muốn tồn tại phải có người trực tiếp thực hành. Trong khi đó, thế hệ trẻ ngày nay có nhiều cơ hội học tập, làm việc và mưu sinh khác nhau. Nghề thủ công truyền thống lại đòi hỏi sự kiên trì, nhẫn nại; người học phải bắt đầu từ những công đoạn nhỏ, làm đi làm lại qua nhiều tháng, nhiều năm mới có thể thành thạo và hiểu sâu về nghề.
Thu nhập từ nghề cũng không phải lúc nào cũng ổn định. Khi phải lựa chọn giữa một công việc có mức lương rõ ràng với một nghề thủ công cần nhiều thời gian, công sức nhưng đầu ra còn chưa chắc chắn, không ít người trẻ sẽ lựa chọn con đường an toàn hơn. Chúng ta không thể chỉ kêu gọi thế hệ trẻ yêu làng, yêu nghề bằng những lời động viên chung chung, trong khi họ còn phải lo cho tương lai, gia đình và đời sống của chính mình. Muốn người trẻ tiếp tục nghề, cần giúp họ nhìn thấy một con đường để học, thực hành và có thể sống được bằng nghề.
Những nghệ nhân lớn tuổi hôm nay đang lưu giữ một kho tàng kinh nghiệm và ký ức quý giá. Nhưng thời gian của con người là có hạn. Nếu không có người học hỏi và tiếp nhận, một kỹ thuật in, một cách pha màu, một câu chuyện hay cách diễn giải tranh có thể lặng lẽ biến mất cùng với chính người đang nắm giữ nó.
Cuối cùng vẫn là câu chuyện sinh kế. Người nghệ nhân có thể yêu nghề, tự hào về nghề và kiên trì gìn giữ nghề qua nhiều năm tháng, nhưng họ vẫn là những con người đang sống trong đời sống hiện tại. Họ cần có thu nhập để chăm lo cho gia đình, mua nguyên liệu, bảo dưỡng dụng cụ và duy trì xưởng nghề.
Tình yêu đối với nghề là điều cần thiết, nhưng chỉ tình yêu thôi vẫn chưa đủ. Một bức tranh được làm ra cần có người xem, người mua, có người hiểu và trân trọng giá trị của nó. Sinh kế không đối lập với bảo tồn di sản. Ngược lại, một kế sinh nhai ổn định chính là điều kiện để người thợ tiếp tục thực hành nghề, phục hồi những mẫu tranh cũ và truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ sau.
Tuy nhiên, phát triển thị trường cũng không thể vì lợi nhuận mà làm giảm chất lượng tranh, sản xuất đại trà đến mức làm biến đổi quy trình, chất liệu và giá trị nguyên bản của nghề. Bài toán đặt ra vẫn là tìm được sự cân bằng: vừa giúp nhiều người biết đến tranh Đông Hồ, vừa giữ được những giá trị cốt lõi đã làm nên nghề làng.
Nhìn từ câu chuyện của làng tranh Đông Hồ, có thể thấy rằng giữ gìn một bức tranh dân gian không đơn giản. Đằng sau mỗi bức tranh là cả một nếp sống làng xã: nghệ nhân, gia đình làm nghề, ván khắc, giấy, màu, kỹ thuật in, những câu chuyện kể và tập tục đã được duy trì qua nhiều thế hệ.
Nếu chỉ giữ bức tranh mà không giữ người thợ; nếu chỉ ngắm nhìn thành phẩm mà quên đi nguồn nguyên liệu, kỹ thuật và những câu chuyện phía sau, thì công việc bảo tồn mới chỉ hoàn thành một nửa. Phần còn lại chính là giữ cho nghề tiếp tục được thực hành, ký ức tiếp tục được kể và những kinh nghiệm của người đi trước tiếp tục được truyền lại.
Nhìn vào gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa - Nguyễn Thị Oanh, từ cố nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam cho tới thế hệ hôm nay, có thể thấy một gia đình làm nghề, dù nhỏ bé, vẫn mang trong mình những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều đời. Ở đó có cách người cha chỉ cho con đặt ván khắc sao cho khớp, cách người mẹ hướng dẫn con pha màu, những buổi trưa hè hong phơi giấy ngoài sân và những câu chuyện được kể lại dưới mái nhà của một gia đình đã nhiều đời gắn bó với nghề.
Gìn giữ một nếp sống gia đình, cũng chính là gìn giữ văn hóa của quê hương. Đó là nếp sống biết quý trọng lao động, biết cây có cội, nước có nguồn; như câu ca xưa vẫn nhắc:
“Ngó lên nuộc lạt mái nhà,
Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà
bấy nhiêu.”
Chiều xuống trên làng Đông Hồ, người nghệ nhân vẫn ngồi bên bàn làm việc, ván khắc vẫn được căn chỉnh rồi đặt xuống mặt giấy, những câu chuyện về làng, về nghề vẫn còn được kể dưới một mái nhà. Những tờ giấy điệp ngoài sân rồi sẽ được hong khô, những bức tranh lại được làm ra từ đôi bàn tay của những người vẫn ngày ngày gắn bó với nghề.
Chừng nào những công việc bình dị ấy vẫn còn tiếp diễn, tranh Đông Hồ không chỉ là một nét cổ kính thuộc về quá khứ. Tranh vẫn đang sống, vẫn hiện hữu giữa làng quê hôm nay, gìn giữ trong mình một phần hồn quê, một phần ký ức làng xã và một phần văn hóa của người Việt.
