Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam ở Phú Thọ. Ảnh: Du lịch Phú Thọ

Trước đây, chúng tôi đã xem những chương trình Thế giới động vật và sách báo, đã biết gấu là loài động vật thông minh, có khả năng tư duy, có trí nhớ, có cá tính riêng... Những tưởng với sự thông minh và các kỹ năng nhận thức phát triển, chúng có thể sinh tồn và phát triển trong cả những môi trường khắc nghiệt. Nhưng không thể tin được, chính “điểm mạnh” ấy lại khiến gấu bị săn lùng, nuôi nhốt để làm xiếc mua vui hoặc lấy mật. Khi đã bị bắt chúng chỉ còn những ngày dài đằng đẵng trong chuồng sắt chật hẹp, những ngọn roi, kim tiêm, nỗi đau đớn kéo dài mãi... Đến đây, nghe những câu chuyện được ghi lại bằng hình ảnh, đứng trước nghĩa trang gấu nhỏ bé, tôi đã lặng người, nước mắt như chực trào... Tôi thương những con gấu tội nghiệp, tôi giận những người đã bắt, nhốt, kiếm tiền trên cơ thể gấu, và tôi trân trọng ngưỡng mộ các cô chú, anh chị đang làm công việc thầm lặng ở Trung tâm này.

Hướng dẫn đoàn chúng tôi thăm quan là cô Ngô Thị Kim Yến, cán bộ Phòng Giáo dục của Trung tâm. Cô Yến gắn bó với Trung tâm đã tám năm, mỗi năm cô chỉ nghỉ phép về quê một lần vì quê Quảng Trị của cô cách Tam Đảo xa lắm. Vóc người cao dong dỏng, nước da hồng hào với hai bên gò má hơi cao, dáng đi nhanh nhẹn, cô Yến đón chúng tôi bằng nụ cười dễ mến và không quên dặn chúng tôi theo cách thật hài hước “các bạn gấu cần yên tĩnh”. Không ai bảo ai, đoàn chúng tôi (ngay cả những em bé bảy, tám tuổi hiếu động) đều cố gắng đi nhẹ nói khẽ. Thời tiết mát mẻ và khô ráo giúp chúng tôi quan sát được các bạn Gấu rõ nhất. Lúc này là khung giờ hoạt động buổi chiều, những chú gấu thoải mái leo trèo, ngủ trưa, tắm trong hồ hoặc vật lộn với bạn bè, hồn nhiên, tự do theo cá tính riêng của chúng. Emma và Hector đến từ Thanh Hóa, Tí Mập từ Phan Thiết, Layla từ Hà Nội, Cleo từ Đắk Lắk. Rồi Jarai, Susu, Alfons, Jonathan từ Gia Lai, rồi 19 chú gấu từ Bình Dương, 14 chú giải cứu từ Quảng Ninh... cô Yến nhắc đến rất nhiều cái tên mà tôi không thể nhớ hết. Mỗi cái tên gắn liền với một câu chuyện buồn: có bạn bị hỏng đến 13 cái răng, có bạn bị rụng hết lông, có bạn đục thủy tinh thể, mù mắt, bị mất tay chân, rồi viêm nhiễm, sỏi mật... Gấu mới đến sẽ được cách ly và theo dõi trong khu vực cách ly 45 ngày trước khi gia nhập gia đình gấu. Những chú gấu đang hồi phục sau phẫu thuật hoặc mắc bệnh được điều trị tại bệnh viện thú y trong trung tâm. Nhưng dù các bác sĩ, chuyên gia của Trung tâm phẫu thuật, chăm sóc bệnh nhiệt tình đến đâu thì cũng chỉ hơn một nửa số gấu được cứu về có thể bình yên sống nốt cuộc đời. Có những chuyến cứu hộ mười mấy chú gấu mà chỉ có một chú gấu sống sót, Trung tâm đặt tên nó là Sống Sót. Có những chú gấu mới về được ba ngày đã qua đời, có chú gấu mang nỗi sợ con người, ám ảnh đến mức phải cách ly hơn một năm rồi ra đi mà không thể cứu chữa. Cô Yến chỉ cho chúng tôi khu vực được dùng làm nghĩa trang gấu, đó là hai bãi đất sát rào bao ngoài Trung tâm. Có cổng vòm, có những tấm bia mộ nho nhỏ ngay hàng thẳng lối, những bụi hoa nhỏ rung rinh, có những nấm mộ còn mới có cả hoa và cây mới trồng. Trên những tấm bia nhỏ có ảnh và tên chú gấu kèm với một lời nhắn nhủ “Mãi trong tim chúng tôi chú gấu dũng cảm”.

Có lẽ khi nhìn những chú gấu béo tròn, lông mượt chơi đùa hồn nhiên trong các nhà gấu được kết nối với những khu bán tự nhiên ngoài trời rộng lớn, có nhiều đồ chơi để khuyến khích gấu leo trèo, bơi lội và kiếm ăn, những chú gấu nằm ngủ ngon lành trên võng, bãi cỏ hay chạc cây chúng ta thấy sao chúng sung sướng và thảnh thơi đến vậy? Khi nhìn vào bảng “làm giàu môi trường sống” với những đồ chơi được thay đổi hằng ngày và thực đơn có cả kem, sữa chua... nhiều em nhỏ trầm trồ “sướng thế!”. Nhưng tôi nghĩ không có chú gấu nào (nếu nó biết suy nghĩ và tự chọn cuộc đời) chịu đổi cuộc sống tự do lấy mười mấy năm trong những container chật chội, nóng nực, mấy tháng lại bị lôi ra hút mật... Những vết thương cũ chưa lành, những vết thương mới lại tiếp...

Những chú gấu có vẻ bề ngoài chẳng khác gì nhau, ấy vậy mà cô Yến vẫn nhớ tên, nhớ tính cách, từng đặc điểm của mỗi bạn một cách chi tiết. Mỗi lời giới thiệu của cô lại khiến tôi thấy thú vị và hiểu biết khác hẳn với những gì mọi người hay ấn tượng về loài gấu: hung dữ, to lớn, đáng sợ. Ngược lại, chúng cũng biết tuân theo kỷ luật, nghe tiếng chuông ra ngoài chạy chơi hay vào nhà. Chúng cũng biết sống chan hòa cùng nhau (mặc dù trong tự nhiên gấu ngựa thường sống cô độc một mình). Cô Yến kể cũng có lúc các bạn gấu đánh lộn, ngang bướng đến giờ đi ngủ mà không chịu vào nhà, những lúc ấy các cô chú sẽ gọi tên cảnh cáo hoặc phạt không cho thức ăn hay đồ chơi mới. Sáu nhà gấu với các chuồng rộng lớn, khu bán hoang dã nhiều cây cỏ và bể bơi, khu bệnh viện, nhà gấu con... không có khu vực nào vượt ra khỏi ánh mắt theo dõi của các cô chú nhân viên ở Trung tâm. Từng hành động, biểu hiện của mỗi chú gấu đều được ghi chép, thức ăn hay đồ chơi cũng được chọn lựa sao cho hợp... Giờ gấu ra ngoài chơi là lúc các cô chú nhân viên dọn dẹp chuồng, thay thế giường ngủ, đồ chơi, chuẩn bị đồ ăn trong nhà, chuẩn bị thuốc cho những chú gấu còn yếu. Giờ gấu vào nhà thì ở bên ngoài xe đẩy được chất đầy trái cây và rau củ màu sắc, thức ăn bổ dưỡng chia rải rác trong khu vực bán hoang dã. Các chú gấu cũng sẽ được nhận những món quà bất ngờ như dừa hoặc thạch nếu hoàn thành được thử thách leo trèo, đánh hơi, mở hộp giấu kín...

Chúng tôi cũng được tham quan khu vườn ươm các loại cây thảo mộc có tác dụng chữa bệnh hoàn toàn có thể thay thế được mật gấu. Khu vườn xanh mát, mỗi loại cây đều có tên và chú giải công dụng: cỏ mật gấu, hồng hoa, huyết dụ... Gần 100 cán bộ nhân viên ở Trung tâm đang tạo ra sự thay đổi. Những người chăm sóc gấu tận tụy, dọn vệ sinh, chuẩn bị thức ăn mỗi ngày, các bác sĩ thú y định kỳ khám sức khỏe 2 tháng/1lần cho tất cả gấu và theo dõi riêng những chú gấu già, gấu non, những bệnh nhân chưa hồi phục; đội bảo trì làm việc không mệt mỏi để gấu có nhiều đồ chơi mới... Tất cả mọi việc đảm bảo đáp ứng mọi nhu cầu của từng chú gấu, từ bữa sáng lúc bình minh đến giờ đi ngủ lúc hoàng hôn, họ đang âm thầm làm việc tốt, hạnh phúc của họ là mỗi ngày bớt đi một con vật vô tội sống và chết trong đau đớn. Khi mặt trời sắp lặn, chuông lại vang lên, những chú gấu vào nhà, nơi thuốc buổi tối và bữa ăn cuối cùng trong ngày đang chờ đợi. Những người chăm sóc lại ra ngoài để dọn dẹp, sửa chữa và sắp xếp lại cấu trúc trong các khu vực, giữ cho môi trường tươi mới và thú vị cho ngày hôm sau. Đêm xuống, những chú gấu cuộn mình trong ổ mềm mại, hay nhẹ nhàng nhai lá hoặc nằm vào giỏ ngủ, những người chăm sóc thực hiện một vòng kiểm tra nước cuối cùng, kết thúc một ngày làm việc.

Mỗi tháng, Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam mở cửa hai lần để đón khách đến thăm. Công việc của cô Yến không dừng lại ở việc giới thiệu cho mọi người về thông tin của các chú gấu, mà còn là những lần đi chia sẻ và tuyên truyền cho mọi người rằng cần có ý thức bảo vệ gấu cũng như thiên nhiên. Vẫn còn nhiều cá thể gấu đang sống ở các trại nuôi chật chội thiếu điều kiện mà chưa được về Trạm đang mang bệnh tật trong người, có thể bị khai thác mật... có thể sẽ ra đi.

Chúng tôi rời Trung tâm cứu hộ gấu khi trời đã dần tắt nắng. Trên tay chúng tôi là những cuốn sổ ghi chép vội vã còn dở dang, nhưng trong tim chúng tôi tình yêu với các loại động vật hoang dã đã được thắp lên. Tôi mong những chú gấu luôn khỏe mạnh, tận hưởng thế giới đầy yêu thương, ấm áp này. Hôm nay, tôi cũng học thêm được bài học ý nghĩa về một thế giới tốt đẹp, nơi mỗi người biết yêu thương và tôn trọng tự nhiên.