 |
| Một khu vực phát triển đô thị ven sông Đồng Nai. Ảnh: Phạm Tùng - Báo Đồng Nai |
Đồng Nai cũng đang hướng đến mục tiêu xây dựng thành phố bên sông hiện đại, xanh, thông minh và giàu bản sắc. Những công viên ven sông, tuyến đi bộ, bến du thuyền, không gian văn hóa cộng đồng, các lễ hội nghệ thuật và hoạt động du lịch sinh thái sẽ làm cho dòng sông không chỉ đẹp hơn mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế dịch vụ. Khát vọng ấy không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc mà còn ở tư duy phát triển lấy con người làm trung tâm, lấy thiên nhiên làm nền tảng và lấy văn hóa làm bản sắc.
Từ đại ngàn cao nguyên tích tụ nguồn nước chảy thành khe, thành suối đổ ra dòng sông nhỏ ở thượng nguồn miệt mài xuôi về phương Nam, len qua những cánh rừng nguyên sinh, những triền bazan đỏ, những làng mạc trù phú rồi quấn lấy vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai trước khi hòa mình vào biển khơi. Gần sáu trăm cây số (586km), hành trình ấy không đơn thuần là một dòng chảy địa lý, mà còn là hành trình bồi đắp nên một không gian văn hóa đặc sắc của miền Đông Nam bộ. Dòng sông Đồng Nai tổng hòa các đặc điểm và tố chất của núi rừng; từ miền biên giới xa xôi xanh thẳm đến cả tình đất, tình người các tộc chân chất, hiền hòa sống bao đời gửi vào phù sa, con nước mang đầy ắp sức sống và thiêng liêng. Có lẽ xuất phát từ bản sắc đó nên năm 1948 thi tướng Huỳnh Văn Nghệ đã từng cảm xúc dạt dào và viết những vần thơ thật thăng hoa, bất hủ về nguồn của sông Đồng Nai trong bài Sông Đồng Nai:
“Đồng Nai sông nước anh hùng
Nguồn xa, xa tận núi rừng hoang vu.”
Còn nhà thơ Đàm Chu Văn viết Khúc ca về một dòng sông lãng mạn và trữ tình:
“Chảy từ phá thạch khai sơn
Dòng Đồng Nai quyện khúc đờn ngân nga
Khói sương sẫm bóng rừng già
Vắt trong nguồn mạch lời ca suối ngàn.”
Sông Đồng Nai, lời hẹn thề từ nguồn cội cao nguyên ấy còn được gìn giữ qua những di sản văn hóa, những lễ hội truyền thống, những làng nghề lâu đời và nếp sống nghĩa tình của người Đồng Nai. Mỗi mùa nước lên hay nước xuống đều nhắc nhớ về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Ít có dòng sông nào gắn bó mật thiết với tên gọi của một vùng đất như sông Đồng Nai. Chính dòng sông đã tạo nên bản sắc của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai suốt hơn ba thế kỷ hình thành và phát triển. Theo nhiều nhà nghiên cứu, từ rất sớm nơi đây đã là không gian sinh tồn của cư dân tộc người M’nông, S’tiêng, Chơ Ro, Mạ... Dòng sông mang đến nguồn nước, nguồn cá, phù sa và cả những huyền thoại truyền đời. Khi lưu dân người Việt theo bước chân Nam tiến đến khai phá vùng đất phương Nam, họ tiếp tục chọn ven sông để lập nghiệp. Từ đó hình thành nên những làng quê trù phú, những phố thị đông vui, những trung tâm giao thương phát triển.
Sông Đồng Nai không chỉ là mạch nguồn của sự sống mà còn là mạch nguồn văn hóa. Bao thế hệ văn nhân, nghệ sĩ đã tìm thấy cảm hứng từ con sông này. Trong thơ ca, âm nhạc và hội họa, Đồng Nai luôn hiện lên với hình ảnh dòng nước hiền hòa, giàu sức sống, tượng trưng cho sự bền bỉ và bao dung của vùng đất phương Nam. Những cảm xúc, tác phẩm văn học và báo chí đã từng chạm đến trái tim độc giả, đó là khát vọng và mong muốn của người làm văn nghệ và báo chí. Có nhiều tác phẩm văn học, báo chí đạt được điều đó. Ví dụ, viết về dòng sông Đồng Nai, không chỉ tiếp cận qua cách nhìn con sông chở nặng phù sa và dòng chảy cho các phương tiện giao thông đường thủy mà còn đề cập đến các tầng văn hóa tồn tại theo thời gian; con sông là chứng tích lịch sử, là những câu chuyện tình yêu và hệ sinh thái trải dài theo con nước lớn nước ròng; đời sống trên bến, dưới thuyền, những trầm tích lắng đọng để người dân Đồng Nai tự hào về huyền thoại ngày ấy và bây giờ. Nhà văn Lý Văn Sâm với Chuyện người thổi sáo ở Bến Xuân đặc tả: “Khúc sông Đồng Nai dài bốn cây số chảy ngang qua thành phố Biên Hòa được người địa phương đặt tên là Sông Phố. Khúc sông khởi đầu từ cái đuôi Cồn Gáo thoai thoải và chấm dứt ở cái mỏm nhọn Cù lao Phố…”. Lối viết này rất giàu hình ảnh và cụ thể, có số liệu, địa danh hẳn hoi, rõ ràng là chất giọng văn chương nhưng thông điệp cũng rất báo chí khiến người đọc dễ hình dung và nhớ mãi. Còn nhà văn Hoàng Văn Bổn với tác phẩm Người nông dân Đồng Nai thì tâm sự: “Đêm đêm, cha tôi thường dẫn tôi men theo con đường đất đỏ dọc bờ sông Đồng Nai, qua miễu Long Chánh lên nhà anh cũng sát mé bờ sông… Năm 1975, trở về làng sau 30 năm đi xa, trừ con đường làng, đất cát, dòng sông Đồng Nai thì hầu như tất cả đều lạ với tôi…” Phương thức diễn đạt văn chương này mang đậm phong cách ký sự.
Năm 1985, viết về vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai trong phong trào vận động sáng tác âm nhạc của địa phương, nhân dịp kỷ niệm 10 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nhạc sĩ Trần Long Ẩn đã cho ra đời ca khúc nồng nàn Đêm thành phố đầy sao có sức lan tỏa lớn:
“Thành phố đêm nay đầy sao
Dòng sông đêm nay đầy sao
…
Khi đi xa rất nhớ dòng sông
Đi đâu xa cũng nhớ về em
Em đang đi, đi bên sông chở đầy nắng hồng.”
Ngày nay, khi quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, việc bảo tồn cảnh quan sông Đồng Nai không chỉ là trách nhiệm đối với môi trường mà còn là sự gìn giữ ký ức văn hóa của cả một vùng đất. Một thành phố phát triển bền vững phải biết nâng niu dòng sông đã nuôi dưỡng mình qua bao thế hệ.
Ngày mới, sông Đồng Nai như ôm trọn bình minh, với đủ màu sắc từ tím nhạt, chuyển dần sang hồng, cam rực rỡ và cuối cùng là vàng phai dần khi ánh sáng bừng lên sóng sánh với con nước hắt sang màu bàng bạc của dòng chảy lững lờ trôi. Sự phản quang này đủ tô điểm cho hoạt cảnh ven sông, trên bến - dưới thuyền đang nhộn nhịp dần lên cùng mặt trời. Tôi ngồi thu mình bên quán nước ven sông, hết phóng tầm mắt ra xa rồi lại nhìn vào từng giọt cà phê, miên man nhớ về miền ký ức. Tiếng nhạc loang ra cùng ánh nắng, nghe thoang thoảng, du dương ca khúc Sông quê trữ tình của nhà thơ - nhạc sĩ Đinh Trầm Ca. Lời bài hát gợi nhớ về cái thuở “ầu ơ” thật nồng nàn.
“Có một dòng sông chảy tràn trong trí nhớ
Làng em bên lở, làng anh ở bên bồi…”
Đúng vậy, có những dòng sông không chỉ mang phù sa, mà còn chở theo ký ức của đất và người, sông Đồng Nai là một dòng sông như thế!
Người xưa từng chọn bờ sông để lập làng, dựng chợ, mở bến. Những con thuyền chở gốm Biên Hòa, đá Bửu Long, trái cây Tân Triều, gỗ rừng, nông sản miền Đông... từng xuôi ngược trên dòng sông này, kết nối Đồng Nai với Gia Định, Nam bộ và cả vùng biển phương Nam. Theo thời gian, dòng sông trở thành chứng nhân của bao cuộc thay đổi của thiên nhiên, của bước chân mở cõi, của những cuộc kháng chiến và những giai đoạn xây dựng, đổi mới.
Mỗi khúc sông đều lưu giữ một câu chuyện từ miền ký ức. Hình ảnh đã tồn tại và thân quen bởi sông bên phố - phố bên sông đó là cù lao Phố, thương cảng sầm uất bậc nhất Nam bộ thế kỷ XVII; là Văn miếu Trấn Biên, nơi tôn vinh truyền thống hiếu học; là những mái đình cổ, chùa cổ soi bóng xuống mặt nước; là làng gốm Biên Hòa có lịch sử hơn 300 năm, với bàn tay tài hoa của bao thế hệ nghệ nhân đã tạo nên thương hiệu gốm thủ công mỹ nghệ với dáng gốm, đường khắc chìm, từng lớp men màu mang chiều sâu văn hóa không thể lẫn vào gốm vùng nào khác của văn hóa Việt.
Theo dòng thời gian đã chứng minh: không có sông Đồng Nai sẽ không có thương cảng cù lao Phố. Dòng sông vừa là tuyến giao thông chiến lược, vừa là nguồn lực kinh tế, đồng thời là không gian văn hóa đã nuôi dưỡng một trong những đô thị thương mại sớm nhất của Nam bộ, đặt nền móng cho sự phát triển của Biên Hòa - Đồng Nai hơn ba thế kỷ qua. Ngày nay, cù lao Phố vẫn lưu giữ nhiều di tích quan trọng như: đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh; chùa Đại Giác; Chùa Ông; đình Tân Lân… Các di tích này cùng dòng sông Đồng Nai tạo nên một không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc, phản ánh quá trình mở cõi phương Nam, giao lưu kinh tế và hình thành đô thị đầu tiên của vùng Đông Nam bộ.
Sông Đồng Nai từng được mệnh danh “mạch máu” của thương cảng. Bởi vai trò của sông Đồng Nai thể hiện trên nhiều phương diện: đường vận chuyển hàng hóa; ghe thuyền từ thượng nguồn Đồng Nai, La Ngà, sông Bé, sông Sài Gòn, Bà Rịa... đều tập kết tại Cù Lao Phố. Cửa ngõ quốc tế; tàu buôn từ Trung Hoa, Nhật Bản, Indonesia, Thái Lan, phương Tây theo cửa biển Cần Giờ ngược sông Đồng Nai vào thương cảng. Nguồn sống kinh tế; nước sông phục vụ sản xuất, sinh hoạt và các làng nghề. Chính vì vậy, thương cảng gần như tồn tại nhờ dòng chảy của sông Đồng Nai. Theo sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Nông Nại Đại Phố là đô thị quốc tế đầu tiên ở Nam bộ có phố dài khoảng 5 dặm; nhà ngói, tường xây kiên cố; đường lát đá; chợ đông đúc; ghe thuyền neo san sát. Ông mô tả đây là “đại đô hội”, nơi thương nhân nhiều nước tụ họp buôn bán.
Với tính chất quan trọng của cù lao Phố, thành phố Đồng Nai tiếp tục định hướng phát huy giá trị cù lao Phố như một đô thị di sản gắn với hành lang phát triển ven sông Đồng Nai.
Ngày nay, đứng trên nhịp cầu Hóa An hoặc An Hảo, nơi có điểm cao thuận lợi để quan sát toàn khúc sông và đôi bờ, mỗi người vẫn cảm nhận một cách riêng về nhịp sống bình yên giữa một đô thị đang phát triển mạnh mẽ. Buổi sớm, mặt nước trong xanh phản chiếu ánh bình minh. Chiều xuống, những chuyến tàu thuyền chở đầy ắp hàng hóa xuôi dòng, chở luôn cả hoàng hôn đang dần buông xuống và chứng kiến một ngày dài tấp nập, lao động vất vả trên sông để rồi nhường chỗ cho bóng tối loang dần. Bức tranh đêm của sông Đồng Nai là sự kết hợp hài hòa giữa nhịp sống mưu sinh lặng lẽ của người chài lưới và ánh đèn đô thị hắt ra từ nhà hàng ven sông hay ánh sáng rực rỡ trên những chiếc cầu Hóa An, Hiệp Hòa, An Hảo… Thỉnh thoảng nghe tiếng còi tàu chạy ngang qua cầu Ghềnh - chiếc cầu cũng là chứng tích - thông điệp lịch sử gắn liền với dòng sông Đồng Nai đã qua tuổi đời trên trăm năm (khởi công xây từ năm 1901 và khánh thành đưa vào sử dụng tháng 1/1904). Sức sống của dòng sông Đồng Nai vẫn thở nhịp nhàng theo con nước thủy triều, điều tiết hệ sinh thái trên sông và ven sông thay đổi theo từng thời điểm nhất định. Ai đó tinh tế quan sát từ trụ cầu, dấu mực nước đậm nhạt cho thấy nước sông thay đổi hơn 2m, nhịp thở ấy đủ đổi gam màu sông nước; các phương tiện sà lan trọng tải nặng nán lại sinh hoạt, chờ nước lên để di chuyển. Hòa vào không gian đó, hàng cây ven sông như cùng thổn thức và hắt ánh điện vàng ra sông để nghe dòng sông nồng nàn kể chuyện.
Trải qua thăng trầm của lịch sử, dòng sông vẫn kể chuyện. Chuyện của quá khứ, của hiện tại và của những khát vọng đang được viết tiếp: Một thành phố bên sông sạch đẹp, văn minh đang phát triển khởi sắc.
Bước vào thời kỳ phát triển mới, Đồng Nai đang đứng trước những cơ hội lớn để trở thành trung tâm động lực của vùng Đông Nam bộ. Sự hình thành Cảng hàng không quốc tế Long Thành, mạng lưới cao tốc, đường vành đai, hệ thống logistics hiện đại cùng quá trình chuyển đổi số đang mở ra không gian phát triển chưa từng có. Trong bức tranh ấy, sông Đồng Nai tiếp tục giữ vai trò là “trục xanh” của đô thị tương lai. Sông Đồng Nai giữ làm điểm nhấn quan trọng để phát triển đô thị đặc biệt.
Nhiều thành phố nổi tiếng trên thế giới đã biết biến dòng sông thành linh hồn của đô thị. Đồng Nai cũng đang hướng đến mục tiêu xây dựng thành phố bên sông hiện đại, xanh, thông minh và giàu bản sắc. Những công viên ven sông, tuyến đi bộ, bến du thuyền, không gian văn hóa cộng đồng, các lễ hội nghệ thuật và hoạt động du lịch sinh thái sẽ làm cho dòng sông không chỉ đẹp hơn mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế dịch vụ.
Khát vọng ấy không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc mà còn ở tư duy phát triển lấy con người làm trung tâm, lấy thiên nhiên làm nền tảng và lấy văn hóa làm bản sắc. Một thành phố bên sông đáng sống là nơi người dân có thể chạm vào dòng nước, bước đi giữa những hàng cây xanh, thưởng thức nghệ thuật ngoài trời và cảm nhận hơi thở lịch sử ngay trong nhịp sống hiện đại.
Chúng ta vẫn tự tin mơ về một ngày không xa thành phố bên sông Đồng Nai cũng sánh với các thành phố có con sông chảy qua như: Paris nằm bên sông Seine, nổi tiếng với các công trình kiến trúc cổ kính, bảo tàng lớn và hệ thống cầu lịch sử thơ mộng; London trải dài hai bên sông Thames, trung tâm tài chính toàn cầu kết hợp cùng các địa danh mang tính biểu tượng như Tháp London hay Tòa nhà The Shard; Thượng Hải phát triển vượt bậc bên sông Hoàng Phố hiện đại… Muốn có được những thành phố bên sông phát triển như thế đòi hỏi về quy hoạch phải đảm bảo các giá trị:
- Giao thông và kinh tế: Tận dụng tối đa lợi thế giao thương đường thủy, kết hợp bến cảng và thương mại sầm uất trên những tòa nhà chọc trời có thiết kế hài hòa không gian dòng sông.
- Không gian công cộng: Biến các bờ kè cũ thành đường dạo bộ, công viên xanh và nơi tổ chức sự kiện cộng đồng thu hút người dân. Những con phố ẩm thực đặc sắc món ăn của Đồng Nai cũng như thực phẩm Việt.
- Bản sắc văn hóa: Dòng sông trở thành miền nhớ, tâm điểm du lịch, giữ gìn giá trị lịch sử lâu đời. Làm sao du khách đến với dòng sông là đến với địa chỉ giáo dục truyền thống, đến với miền di sản mang thương hiệu Đồng Nai đồng hành với chiều dài lịch sử.
Đồng Nai đang viết tiếp câu chuyện mới của mình. Từ dòng sông của ký ức đến dòng sông của sáng tạo; từ vùng đất mở cõi đến trung tâm công nghiệp, dịch vụ và đổi mới sáng tạo của cả khu vực; từ những bến nước xưa đến một đô thị văn minh, hiện đại, hội nhập.
Sông Đồng Nai vẫn lặng lẽ chảy như hàng nghìn năm qua. Nhưng mỗi con sóng hôm nay dường như đang mang theo một nhịp điệu mới - nhịp điệu của niềm tin, của khát vọng và của tương lai phát triển.
Mới đây, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã ban hành Nghị quyết số 16 ngày 21/7/2026. Nghị quyết hết sức quan trọng thể hiện chiến lược và tầm nhìn xa để xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai (thành phố trực thuộc Trung ương) đến năm 2065. Nhằm sớm hiện thực hóa thành phố Đồng Nai thành đô thị đặc biệt, trong đó có dấu ấn quan trọng bắt đầu từ thành phố bên sông và các yếu tố liên quan, đó là: “Thành phố Đồng Nai phấn đấu trở thành đô thị theo mô hình đô thị sân bay, đô thị ven sông, đô thị đa trung tâm, đô thị đa mục tiêu, xanh, thông minh với trung tâm công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hàng không, vũ trụ, kinh tế hàng không tiêu chuẩn quốc tế; người dân có thu nhập cao; xã hội văn minh, an toàn, hạnh phúc.”
Để rồi, giữa những đổi thay không ngừng của thời đại, dòng sông vẫn là nơi bắt đầu của mọi hành trình và cũng là nơi gửi gắm niềm tin về một Đồng Nai - thành phố bên sông xanh, thịnh vượng, giàu bản sắc và vươn mình cùng đất nước.
