Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu chao đảo sau đại dịch COVID-19, lạm phát đã trở thành một áp lực hiện hữu, không chỉ với tiêu dùng và sản xuất mà còn lan sang những lĩnh vực tưởng chừng ít liên quan, trong đó có thị trường mỹ thuật. Ở Mỹ, lạm phát từng đạt đỉnh 9,2% vào tháng 6/2022, và dù giảm còn 2,7% vào tháng 6 năm nay, tác động của nó vẫn rõ rệt. Với nghệ thuật, lĩnh vực vốn dựa trên giá trị cảm xúc và khan hiếm, mối quan hệ với lạm phát lại vừa đặc thù vừa phức tạp.

Bức tranh Lạm phát, 2025 của Delisha McKinney, Elephant Room Gallery.

Theo nhiều nhà sưu tầm, nghệ thuật là tài sản “trú ẩn” trong giai đoạn tiền mất giá. Khác với tiền mặt hay chứng khoán, một tác phẩm nghệ thuật là độc nhất, không thể thay thế, và giá trị của nó dựa trên uy tín tác giả, độ hiếm, cùng yếu tố thẩm mỹ. Dirk Boll, Phó Chủ tịch mảng nghệ thuật thế kỷ 20-21 tại Christie’s, nhấn mạnh: “Ngay cả khi giá giảm, thì với tác phẩm chất lượng cao, mức giảm thường đến muộn nhất và ít nhất”.

Điều này lý giải vì sao những bức tranh của Picasso hay các tên tuổi “blue-chip” vẫn giao dịch sôi động ngay cả khi kinh tế biến động. Nhưng yếu tố tài chính không phải là tất cả: phần lớn nhà sưu tầm vẫn đặt mối quan hệ với nghệ sĩ và giá trị tinh thần lên hàng đầu. Như chuyên gia đầu tư nghệ thuật Bianca Bonifacio nói: “Nghệ thuật vừa bảo toàn vốn, vừa là cách tích lũy tài sản, kết hợp giữa giá trị cảm xúc, văn hóa và tài chính”.

Dẫu vậy, nghệ thuật không đứng ngoài vòng xoáy lạm phát. Chi phí vật liệu, vận chuyển, bảo hiểm, trưng bày… đều tăng. Maddox Gallery ghi nhận áp lực này ảnh hưởng nặng nề nhất tới các nghệ sĩ trẻ. Vận chuyển là hạng mục đội giá rõ rệt, đặc biệt với tác phẩm giá trị thấp, nơi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị giao dịch.

Những năm 2021-2023 chứng kiến một làn sóng tăng giá chóng mặt cho một số nghệ sĩ, nhờ kích cầu tài chính và nhu cầu bị dồn nén sau đại dịch. Nhưng không ít trường hợp giá trị bị “thổi phồng” và nhanh chóng lao dốc, để lại bài học về sự bền vững của giá trị nghệ thuật.

Khác với hàng hóa thông thường, tác phẩm nghệ thuật có nguồn cung hạn chế và chu kỳ giao dịch dài. Các phiên đấu giá lớn thường chuẩn bị trước nửa năm, nên tác động của biến động kinh tế đến thị trường thường trễ nhịp. Tuy nhiên, tâm lý tiêu dùng vẫn là chỉ báo then chốt: khi lãi suất tăng và thanh khoản thắt chặt, chi tiêu tùy ý, trong đó có mua nghệ thuật, sẽ chậm lại; ngược lại, trong thời kỳ hưng phấn như “bùng nổ tiền số”, thị trường dễ xuất hiện mua bán đầu cơ và tăng giá.

Ở phân khúc cao cấp, nghệ thuật vẫn được coi là “kho chứa giá trị” của giới siêu giàu, thậm chí mang tính phản chu kỳ. Song thị trường cũng đang thích ứng: từ định giá thận trọng hơn, gia tăng giao dịch riêng (private sales) đến sử dụng bảo chứng bên thứ ba và khai thác hình thức vay thế chấp bằng tác phẩm.

Một trong những ngộ nhận phổ biến là nghệ thuật chỉ dành cho đầu tư. Thực tế, theo khảo sát của Deloitte, 60% nhà sưu tầm xem giá trị cảm xúc là động lực chính, chỉ 41% đặt yếu tố tài chính ở vị trí thứ hai. Thị trường cũng không hoàn toàn “xa xỉ”: ảnh, tác phẩm của nghệ sĩ mới nổi, hay các phiên đấu giá đương đại tầm trung vẫn là điểm khởi đầu hợp lý cho người mới.

Dù lạm phát hay suy thoái có thể làm chậm nhịp thị trường, nghệ thuật vẫn vận hành theo logic riêng, nơi giá trị thẩm mỹ, câu chuyện sáng tạo và niềm đam mê cá nhân nhiều khi lấn át các con số thống kê. Như Simon Oldfield, giám tuyển và nhà buôn tranh, khẳng định: “Người ta không sáng tác vì kinh tế tốt; họ sáng tác vì họ là nghệ sĩ. Người sưu tầm mua nghệ thuật vì họ cần nó trong đời sống của mình.”

Thu Hồng dịch và tổng hợp từ artsy