Những ngày tháng ngồi trên giảng đường Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, chàng nghệ sĩ sinh năm 1984 từng được thử sức sáng tạo qua nhiều thể loại, chất liệu. Anh đã từng tổ chức cho riêng mình triển lãm hội họa tại Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2011 nhưng dường như vẫn cảm thấy bản thân chưa thực sự thăng hoa khi dùng các họa cụ, chất liệu dễ tìm, dễ kiếm. Thay vào đó, anh định hình bản thân ở một hướng đi độc đáo, đó là sáng tác từ phế liệu.
|
Hơn cả chất liệu nghệ thuật, phế liệu với Nguyễn Quốc Dân như “người bạn” đã đồng hành cùng anh từ những năm tháng tuổi thơ cơ cực. Anh chia sẻ, vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, cậu bé Dân khi ấy phải mưu sinh bằng công việc nhặt phế liệu sau giờ học. Tự bao giờ không hay, anh coi đó như là cuộc dạo chơi cùng phế liệu, để quên đi cái nặng nhọc trong công việc quá sức với một đứa trẻ. Từ những trải nghiệm cùng với suy nghĩ đầy lạc quan ấy, nên sau này, khi trưởng thành hơn trên con đường nghệ thuật chuyên nghiệp, anh lại quay về tìm kiếm nguồn cảm hứng sáng tác từ những lấm len thuở nhỏ.
Sáng tạo nghệ thuật từ phế liệu bỏ đi tuy không phải trào lưu thực hành nghệ thuật mới mẻ, nhưng không phải ai cũng dám theo đuổi. Bởi khi sử dụng màu vẽ, họa cụ hay những chất liệu mỹ thuật cơ bản khác, nghệ sĩ có thể tùy ý tạo ra những tạo hình bắt mắt. Nhưng khi sáng tác từ những vật dụng vốn được định sẵn hình hài, người nghệ sĩ như Nguyễn Quốc Dân phải vận dụng hết tư duy để tạo nên thế giới nghệ thuật đa sắc, song cũng phải hài hòa, thay vì chắp ghép một cách sống sượng.
Bởi anh tâm niệm, tạo ra mỗi tác phẩm từ những thứ bỏ đi là một cuộc tái sinh. Quan niệm “tái sinh” được Nguyễn Quốc Dân tiếp thu từ tư tưởng uyên bác trong văn hóa Phật giáo. Đó là sự tiếp diễn của đời sống hữu hạn trong một thân phận, thể xác mới. Anh cho rằng, mọi vật dụng với đủ chất liệu, kiểu dáng, kích cỡ, màu sắc, từ thùng phuy, mannequin, chai lọ, lưới đánh cá, vải vóc, phế liệu từ đồ điện tử… đều có vẻ đẹp tiềm tàng. Nhưng thông thường, khi tận dụng hết công năng sử dụng, chúng thường bị con người vứt bỏ. Số phận của chúng lại tiếp tục bị xử lý, để trở thành những vật dụng dụng phục vụ cho đời sống con người. “Vòng luân hồi” sản xuất - sử dụng - vứt bỏ cứ thế trở thành quy luật tuần hoàn.
Vì vậy, Nguyễn Quốc Dân muốn góp sức mình, biến chúng thành các tác phẩm nghệ thuật. Nói cách khác, anh khơi dậy vẻ đẹp tiềm tàng bằng cách tái sinh chúng trong thân phận hoàn mỹ nhất, vĩnh viễn hóa “vòng đời” ngắn ngủi. Và chỉ khi trở thành tác phẩm giàu giá trị thẩm mỹ, chúng mới được con người ta nhìn ngắm, thưởng thức và chiêm nghiệm.
Nguyễn Quốc Dân không bó buộc việc tái sinh phế liệu theo một công thức nhất định. Đối với mỗi chất liệu và tùy vào từng thời điểm sáng tác, anh lại có những cách nhào nặn dáng hình mới khác nhau cho phế liệu. Chẳng hạn, với vải, sợi len, anh dùng keo để kết các chi tiết lại thành từng khối. Hay với nhựa mỏng như chai, can nước, anh có thể cưa, cắt, chạm, đục thành các chi tiết trang trí nhỏ. Còn với nhựa dày như thùng phuy, mannequin, bàn, ghế, anh liên kết bằng thao tác đục lỗ và luồn dây thép để cố định, hay nung chảy trong nhiệt độ cao.
Dù cách thức xử lý chất liệu, tạo hình khác nhau, nhưng các tác phẩm đều mang một tên gọi chung là “Tái sinh”. Tuy nhiên, khi đem ra các cuộc triển lãm, nghệ sĩ thường đánh số để người xem dễ phân biệt. Chỉ một cái tên như vậy mang hàm ý xuyên suốt các tác phẩm đều gửi đến một thông điệp. Đó không chỉ là biến rác thải thành nghệ thuật, mà còn gợi trong mỗi người ý thức bảo vệ môi trường. Bởi ai trong chúng ta cũng biết, ô nhiễm môi trường là vấn đề đáng lo ngại hàng đầu của toàn nhân loại hiện nay. Nhưng không phải ai cũng có suy nghĩ bản thân sẽ hành động như thế nào.
Dẫu tổng thể nhiều tác phẩm có thiên hướng trừu tượng, song người xem vẫn có thể cảm nhận được phảng phất đâu đó là những gương mặt người đa tầng cảm xúc, được Nguyễn Quốc Dân khéo léo tạo tác. Anh mượn phế liệu - thứ vật chất vô tri làm tấm gương phản chiếu hành động của con người. Nhiều người thường đổ tại rác thải gây ra hiểm họa đối với môi trường sống. Nhưng đã bao giờ tự vấn, rác thải từ đâu mà ra, có phải chính mình là tác nhân xả ra lượng rác thải khổng lồ trong quá trình sản xuất và sinh hoạt thường nhật hay không?
Sự thờ ơ của một bộ phận không nhỏ người thiếu ý thức đâu chỉ gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của chính bản thân, mà còn gây nguy hại đối với môi trường sống của các loài sinh vật khác, trong đó có các sinh vật sống dưới nước. Nguyễn Quốc Dân chia sẻ, cuộc sống từ nhỏ đến lớn của anh vốn gắn với miền biển Quảng Nam - Đà Nẵng. Những ngày tháng rong ruổi bên bờ cát, trông thấy rác thải vô tình bị ném giữa bãi cát hay xuống biển, anh lại trăn trở, những sinh vật sống dưới đại dương sẽ ra sao khi hệ sinh thái chịu sự tác động trước sự vô tâm của con người. Vì thế, trong nhiều tác phẩm, anh lồng vào tạo hình những đàn cá tung tăng bơi lội. Anh chia sẻ, nhiều em nhỏ rất thích thú trước hình thù ngộ nghĩnh này. Qua đó, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường được nhắn nhủ một cách tự nhiên không chỉ tới những người trưởng thành, mà còn cả với những mầm non tương lai của đất nước.
Nằm nép mình ở phía Tây đô thị Hội An (nay thuộc Đà Nẵng), Nguyễn Quốc Dân xây cho riêng mình trên mảnh đất rộng 1.000m2 một xưởng sáng tác và trưng bày, mà anh thân thương gọi là Xưởng Tái sinh. Ban đầu, những người dân sống quanh khu vực đó không khỏi tò mò trước sự xuất hiện của một xưởng nghệ thuật “lập dị”. Người ta hiếu kỳ vì chẳng thấy bất kỳ món họa cụ nào, chỉ thấy không gian ấy lại là nơi tập kết những thứ bỏ đi mà anh nhặt nhạnh về sau một ngày lăn lộn ở các bãi phế liệu. Sau khi hiểu ý nghĩa những việc anh làm, người dân cũng ủng hộ nhiều hơn cho “thằng Dân khùng” mà bấy giờ bị hiểu lầm. Thậm chí, những người thu mua phế liệu ở gần đó, cứ hễ có món đồ gì mới lạ là lại tìm đến xưởng và giới thiệu với anh.
Cũng giống như bao tác phẩm mà anh thực hiện, có lẽ, bản thân Xưởng Tái sinh đã là một tác phẩm nghệ thuật sống động, mang hơi thở và đời sống riêng. Nguồn cảm hứng dồi dào từ thiên nhiên, môi trường và những vật dụng cũ kỹ được trưng bày khắp nơi trong không gian này có sức mạnh thúc đẩy tinh thần sáng tạo của bất cứ ai ghé thăm. Dần dà, nơi đây không chỉ là xưởng sáng tác cá nhân của riêng Nguyễn Quốc Dân. Nó đã phát triển thành một không gian cộng đồng, nơi các “nghệ sĩ môi trường” có chung đam mê tái chế đều được hoan nghênh lui tới sáng tác, trưng bày và thưởng lãm. Không chỉ thu hút du khách trong nước, nhiều bạn bè quốc tế cũng rất hào hứng khi có dịp tới tham quan không gian này.
Để có thể truyền tải thông điệp về sự tái sinh, về bảo vệ môi trường qua các tác phẩm, thì thông điệp ấy cần phải được hun đúc, nuôi dưỡng ở ngay trong chính không gian làm việc. Và tại Xưởng Tái sinh, Nguyễn Quốc Dân vẫn luôn miệt mài lan tỏa năng lượng “nghệ thuật xanh” đến với công chúng.
