Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và sức sống của sáng tác, mà còn tác động đến khả năng tiếp nhận, định hình thị trường, vị thế quốc tế của văn học Việt Nam. Trong phạm vi tham luận này, có thể nhấn mạnh bốn vấn đề nổi bật: khủng hoảng phê bình văn học, mối quan hệ giữa tính dân tộc và tính hiện đại, vấn đề thị trường – xuất bản – bản quyền, và khoảng cách thế hệ độc giả. Đây vừa là những thách thức, vừa là cơ hội để văn học đổi mới và khẳng định vị thế trong bối cảnh toàn cầu hóa.
 |
| Nhà văn Nguyễn Nho Khiêm |
Một trong những hạn chế dễ nhận thấy của văn học sau 1975 là sự chậm nhịp của phê bình. Trong khi sáng tác phát triển mạnh, liên tục xuất hiện những xu hướng mới như tiểu thuyết hậu hiện đại, thơ cách tân, văn học nữ quyền hay văn học mạng, thì phê bình lại chưa đủ công cụ lý luận để lý giải. Thập niên 1990–2000 thường được gọi là giai đoạn “khủng hoảng phê bình”, bởi nhiều hiện tượng văn học mới chỉ được tiếp nhận bằng sự ngạc nhiên hoặc phán xét cảm tính. Phần lớn công trình phê bình vẫn dừng ở mức giới thiệu, mô tả tác giả, tác phẩm, thiếu khả năng khái quát và định hướng. Có lúc, phê bình trở thành “phụ lục” của sáng tác, không còn giữ được vị trí đối thoại và dẫn dắt.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự thiếu hụt này càng rõ nét. Các lý thuyết hiện đại và hậu hiện đại, phê bình nữ quyền, phân tâm học, ký hiệu học, phê bình văn hóa… được du nhập nhưng việc vận dụng còn hạn chế, rời rạc. Điều đó dẫn tới tình trạng văn học thiếu nền tảng học thuật vững chắc để tự tin bước ra ngoài biên giới quốc gia. Vì thế, đặt ra yêu cầu cấp thiết: xây dựng một nền phê bình khoa học, hiện đại, vừa tiếp thu lý thuyết toàn cầu, vừa gắn bó sâu sắc với thực tiễn sáng tác trong nước. Chỉ như vậy, phê bình mới có thể trở thành “điểm tựa” nâng đỡ và thúc đẩy sự phát triển bền vững của văn học Việt Nam.
Một vấn đề mang tính bản chất trong văn học Việt Nam sau 1975 là mối quan hệ giữa tính dân tộc và tính hiện đại. Văn học luôn đứng trước bài toán kép: hội nhập mà không hòa tan, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc. Nếu đi quá xa vào hình thức hậu hiện đại hay sao chép lối viết phương Tây, văn học có nguy cơ đánh mất giọng điệu riêng. Ngược lại, nếu chỉ bảo thủ, khư khư giữ lấy truyền thống mà không cách tân, văn học dễ trở nên lạc hậu, tụt hậu so với trào lưu quốc tế.
Thực tiễn sáng tác cho thấy nhiều tác phẩm thành công chính là sự kết hợp hài hòa hai yếu tố. Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) lấy không gian sông nước Nam Bộ, ngôn ngữ bình dị, thấm đẫm chất dân gian, nhưng được tổ chức bằng lối tự sự hiện đại, giàu tính phân tích tâm lý. Thơ Sự mất ngủ của lửa (Nguyễn Quang Thiều) cách tân thi pháp bằng hình ảnh tượng trưng, siêu thực, song vẫn giữ được mạch nguồn làng quê Bắc Bộ. Hay tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương kết hợp tín ngưỡng dân gian, huyền thoại Việt với kỹ thuật tự sự hậu hiện đại. Những minh chứng này cho thấy bản sắc dân tộc không khép kín mà luôn mở ra khả năng đối thoại và tiếp biến. Do đó, con đường phát triển của văn học Việt Nam phải đồng thời bảo tồn di sản văn hóa và liên tục đổi mới thi pháp để vừa giữ căn cước, vừa hội nhập văn chương thế giới.
Từ Đổi mới, văn học gắn chặt hơn với cơ chế thị trường, kéo theo cả cơ hội lẫn thách thức. Nếu trước đây văn học chủ yếu được bao cấp, lưu hành qua hệ thống xuất bản nhà nước, thì nay phải đối diện trực tiếp với quy luật cung – cầu. Sách in chịu sức ép cạnh tranh gay gắt từ ebook, văn học mạng, điện ảnh, trò chơi điện tử, mạng xã hội. Độc giả trẻ ngày nay có xu hướng đọc nhanh, chuộng giải trí, ít kiên nhẫn với tác phẩm hàn lâm, khiến nhiều sáng tác giá trị rơi vào cảnh “ít người đọc”.
Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền và dịch thuật vẫn là “nút thắt” lớn. Tình trạng in lậu, phát tán trái phép trên mạng làm giảm động lực sáng tạo của tác giả. Nhiều tác phẩm chưa được dịch ra nước ngoài một cách hệ thống, chiến lược, khiến văn học Việt khó tiếp cận thị trường toàn cầu. Trong khi đó, văn học dịch ngoại quốc lại tràn ngập, tạo nên sự mất cân đối.
Vì vậy, văn học muốn tồn tại và phát triển cần một hệ sinh thái đồng bộ: tác giả có không gian sáng tạo tự do; nhà xuất bản vận hành chuyên nghiệp, gắn với thị trường; phê bình giữ vai trò định hướng, thẩm định; độc giả được nuôi dưỡng qua giáo dục thẩm mỹ; và trên hết, chính sách văn hóa của Nhà nước bảo vệ bản quyền, khuyến khích dịch thuật, hỗ trợ quảng bá. Chỉ với một hệ sinh thái như vậy, văn học Việt Nam mới có thể khẳng định vị thế trong và ngoài nước.
Độc giả là yếu tố quyết định sức sống của văn học, song hiện nay đang tồn tại một khoảng cách thế hệ đáng lưu ý. Nếu lớp độc giả lớn tuổi vẫn gắn bó với dòng văn học truyền thống, thiên về sử thi và hiện thực, thì lớp trẻ lại bị cuốn hút bởi nhịp sống nhanh, các sản phẩm giải trí đa phương tiện, văn học mạng, truyện ngôn tình. Khoảng cách này khiến nhiều tác phẩm nghiêm túc, có giá trị nghệ thuật cao khó tìm được công chúng rộng rãi.
Nguyên nhân còn xuất phát từ giáo dục văn học trong nhà trường: chương trình giảng dạy nặng về khuôn mẫu, ít khuyến khích năng lực sáng tạo, dẫn tới sự thụ động của người học. Trong khi đó, không gian đọc công cộng còn hạn chế, các hoạt động quảng bá văn học chưa hấp dẫn.
Để giải quyết, cần một chiến lược dài hạn: đổi mới cách dạy văn trong trường phổ thông, khuyến khích các hoạt động giao lưu giữa nhà văn và học sinh, sinh viên; sử dụng truyền thông hiện đại để quảng bá tác phẩm; đồng thời phát triển không gian đọc cộng đồng, xây dựng thói quen đọc từ sớm. Khi độc giả trẻ được nuôi dưỡng về thẩm mỹ và văn hóa đọc, văn học Việt Nam mới có nền tảng xã hội vững chắc, đảm bảo sự tiếp nối giữa các thế hệ.
***
Những vấn đề nêu trên cho thấy văn học Việt Nam sau 1975 không chỉ là một tiến trình sáng tác phong phú, mà còn là quá trình đối diện với nhiều thách thức nền tảng. Khủng hoảng phê bình, mâu thuẫn giữa dân tộc và hiện đại, sức ép của thị trường – bản quyền, và khoảng cách thế hệ độc giả đều là những câu hỏi cần được giải quyết. Việc nhận diện và phân tích những vấn đề này không nhằm bi quan, mà để nhìn rõ thực trạng, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp. Bởi chính trong thách thức, văn học mới tìm thấy động lực đổi mới, khẳng định bản sắc và hội nhập với văn học thế giới.
------------
Bài viết được khai thác từ Hội thảo tổng kết văn học Việt Nam sau năm 1975 với chủ đề “Những vấn đề đặt ra và triển vọng phát triển văn học”. Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức ngày 26/9/2025, tại TP. Đà Nẵng.
 |
| Từ Đổi mới, văn học gắn chặt hơn với cơ chế thị trường, kéo theo cả cơ hội lẫn thách thức. Ảnh minh họa. Nguồn Internet |
