Với độ lùi lịch sử gần sáu thập niên, tác giả không chỉ tái hiện những trận đánh nổi tiếng mà còn khắc họa sâu sắc bản lĩnh, trí tuệ và phẩm chất anh hùng của những người lính xe tăng Việt Nam trong một trận chiến táo bạo nhất của chiến trường Trị - Thiên: trận Tà Mây - Làng Vây xuân Mậu Thân 1968.
|
Nhan đề Thép dưới cỏ tạo nên một trường liên tưởng đầy ý nghĩa. “Thép” là biểu tượng của sức mạnh, của ý chí chiến đấu, của những cỗ xe tăng và những con người mang tinh thần thép. “Cỏ” gợi sự bình dị, âm thầm, khiêm nhường của đất đai và cuộc sống. Thép dưới cỏ vì thế vừa là hình ảnh về những chiếc xe tăng được ngụy trang dưới màu xanh chiến trường, vừa là ẩn dụ về sức mạnh dân tộc được tích tụ, che giấu và bùng nổ đúng thời khắc quyết định. Đó là sức mạnh tưởng như lặng lẽ nhưng có thể làm thay đổi cục diện cuộc chiến.
Trọng tâm của tiểu thuyết là cuộc chiến đấu của hai đại đội thiết giáp 30 và 39 phối thuộc cùng bộ binh, công binh và pháo binh tiến công hai cứ điểm quan trọng của đối phương ở khu vực Khe Sanh - Đường 9 là Tà Mây và Làng Vây.
Nếu trận Tà Mây diễn ra tương đối thuận lợi thì trận Làng Vây lại là thử thách khắc nghiệt đối với toàn bộ lực lượng tham chiến. Hữu Thỉnh đã dành nhiều trang viết để làm nổi bật tính chất đặc biệt của trận đánh này. Làng Vây được xây dựng như một pháo đài kiên cố. Ba mặt được che chắn bởi địa hình núi cao, dốc đứng, hiểm trở. Mặt phía nam còn lại giáp sông Sê Pôn. Con sông này tưởng chừng không rộng, không sâu nhưng lại chứa đầy những tầng đá sắc nhọn dưới lòng khiến các loại xe tăng lội nước của quân đội ta khi đó không thể bơi qua như thiết kế và cũng không thể dễ dàng vận động bằng bánh xích.
Địa thế ấy khiến phía đối phương tin chắc xe tăng Quân Giải phóng không thể xuất hiện ở chiến trường này. Sự chủ quan đó càng được củng cố bởi tầm quan trọng chiến lược của Làng Vây trong hệ thống phòng thủ điện tử McNamara. Đây được xem là một mắt xích quan trọng bảo vệ tuyến Dốc Miếu - Cồn Tiên, nơi đối phương dồn nhiều công sức xây dựng các công trình quân sự kiên cố nhằm ngăn chặn sự chi viện từ miền Bắc. Với khoảng bảy trăm lính Mĩ cùng hàng nghìn quân Việt Nam cộng hòa, Làng Vây được xem là một căn cứ “bất khả xâm phạm”.
Nhưng lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc đã nhiều lần chứng minh rằng không có thành trì nào có thể đứng vững trước ý chí và trí tuệ của người lính Việt Nam. Trong tiểu thuyết, những trang viết hấp dẫn nhất chính là khi tác giả miêu tả hành trình vượt sông Sê Pôn của các đơn vị xe tăng. Đó không chỉ là một cuộc cơ động quân sự mà còn là cuộc đối đầu giữa ý chí con người với những giới hạn tưởng như không thể vượt qua của tự nhiên và vũ khí đối phương.
Vì thế, khi những chiếc xe tăng bất ngờ xuất hiện trong trận địa Làng Vây, toàn bộ hệ thống phòng ngự của đối phương đã bị đảo lộn. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa xe tăng, bộ binh, công binh và pháo binh đã tạo nên sức mạnh tổng hợp, nhanh chóng đánh tan căn cứ được coi là bất khả chiến bại. Chiến thắng ấy không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn có giá trị tâm lí to lớn, chứng minh khả năng tác chiến của binh chủng Tăng - Thiết giáp Việt Nam, cho dù khi ấy còn non trẻ, lại chiến đấu trong điều kiện chiến trường phức tạp.
Điểm đáng chú ý của Thép dưới cỏ là tác giả không biến tác phẩm thành một bản ghi chép sự kiện đơn thuần. Đằng sau tiếng động cơ xe tăng và khói lửa chiến trường là số phận, tâm trạng và đời sống tinh thần của những người lính.
Các nhân vật hiện lên với đầy đủ những nét đời thường: nỗi nhớ nhà, những rung động đầu đời của tuổi trẻ, những lo âu trước giờ xuất kích và cả những giây phút đối diện với cái chết. Chính những chi tiết đời sống ấy khiến chiến công trở nên chân thực hơn, cảm động hơn. Người đọc không chỉ khâm phục những người lính vì họ chiến thắng, mà còn vì họ đã vượt qua nỗi sợ hãi rất con người để hoàn thành nhiệm vụ. Ở phương diện này, kinh nghiệm từng trải của một nhà thơ đã giúp Hữu Thỉnh tạo nên chất trữ tình đặc biệt cho cuốn tiểu thuyết. Giữa những trang viết về chiến tranh vẫn thấp thoáng vẻ đẹp của thiên nhiên Trường Sơn, vẻ đẹp của tình đồng đội và niềm tin vào ngày hòa bình.
Một trong những yếu tố làm nên giá trị đặc biệt của Thép dưới cỏ chính là độ chân thực của những chi tiết chiến đấu. Đó không phải là thứ chân thực được xây dựng từ tư liệu lịch sử hay kí ức gián tiếp mà được hình thành từ trải nghiệm trực tiếp của chính tác giả. Trong chiến dịch Tà Mây - Làng Vây năm 1968, Hữu Thỉnh không đứng ngoài quan sát với tư cách một phóng viên hay cán bộ tuyên huấn. Khi ấy ông mới mang quân hàm thượng sĩ. Nhờ có trình độ văn hóa lớp 10, một trình độ khá cao đối với quân đội thời bấy giờ, khi còn ở ngoài Bắc, ông được giao nhiệm vụ dạy bổ túc văn hóa cho một số cán bộ, chiến sĩ, trong đó có cả những sĩ quan là cấp trên trực tiếp của ông. Chính trong thời gian ấy, người phó chính ủy trung đoàn là đồng chí Lê Quang Hải đã phát hiện ra năng khiếu văn chương của chàng trai trẻ. Khi ấy Hữu Thỉnh mới chỉ có vài bài thơ đăng báo, nhưng vị phó chính ủy đã nhìn thấy ở ông triển vọng của một cây bút tài hoa tương lai. Ông chủ trương đưa Hữu Thỉnh vào chiến trường để tích lũy vốn sống thực tế, bởi theo ông, một nhà văn quân đội trước hết phải được tôi luyện trong chính đời sống chiến đấu của người lính.
Tuy nhiên, “đi thực tế” ở chiến trường không đồng nghĩa với “người quan sát”. Hữu Thỉnh được bố trí hành quân cùng một đơn vị xe tăng vào mặt trận Quảng Trị, cùng sống, chiến đấu như một chiến sĩ thiết giáp thực thụ. Ông cùng những chiếc xe tăng trải qua những cuộc hành quân gian khổ, những giờ phút căng thẳng trước trận đánh, và trực tiếp chứng kiến chiến công lịch sử của các đơn vị Tăng - Thiết giáp tại Tà Mây và Làng Vây.
Chính vì vậy, khi đọc Thép dưới cỏ, người ta dễ dàng nhận ra đằng sau mỗi trang viết là hơi thở của một người trong cuộc. Hữu Thỉnh đã hóa thân vào nhân vật Ngôn Thanh trong tác phẩm. Ngôn Thanh hiểu tâm lí người lính trước giờ nổ súng, hiểu tiếng động cơ xe tăng trong đêm hành quân, hiểu cảm giác hồi hộp khi vượt qua những địa hình tưởng như không thể vượt qua, và cả niềm vui vỡ òa khi chiến thắng. Những chi tiết ấy không mang dáng vẻ của sự hư cấu đơn thuần mà là kết tinh của kí ức sống, được chưng cất qua nhiều năm suy ngẫm về chiến tranh và con người.
Từ tình yêu thương sâu nặng dành cho đồng đội, Ngôn Thanh luôn trân trọng những con người sống nghĩa tình, giàu lí tưởng. Ngôn Thanh cảm phục tài năng và nhân cách của đại đội trưởng đại đội 36 Ngô Xuân bao nhiêu thì ông không hài lòng, bất bình trước thói cơ hội, ích kỉ, hẹp hòi của chính trị viên Tính bấy nhiêu. Cách nhìn thẳng vào cả ánh sáng lẫn bóng tối của con người đã tạo nên chiều sâu hiện thực và giá trị nhân văn cho tiểu thuyết này.
Một đặc sắc khác trong Thép dưới cỏ là nghệ thuật xây dựng nhân vật. Hữu Thỉnh không khắc họa con người theo kiểu một chiều mà luôn đặt họ trong những hoàn cảnh thử thách để bộc lộ tính cách, phẩm chất cũng như những giới hạn của bản thân. Bên cạnh những nhân vật “bên ta”, tác phẩm còn xuất hiện những nhân vật “bên đối phương” như các sĩ quan Vũ Chánh Thi, Hoàng Xuân Lâm, Trần Trọng Cẩn, Nguyễn Sảo, Gowsky… Hữu Thỉnh mô tả họ đúng với con người họ chứ không “tô vẽ, bóp méo” khiến bạn đọc dễ nảy sinh sự nghi ngờ về giá trị khách quan của tác phẩm.
Ngôn ngữ tiểu thuyết cũng là một yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm. Là một nhà thơ, Hữu Thỉnh sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu và khả năng gợi cảm. Nhiều đoạn văn mang vẻ đẹp của thơ ca nhưng vẫn giữ được sự mộc mạc, tự nhiên của lời kể. Những hình ảnh thiên nhiên, đất đai, cỏ cây và kí ức chiến trường không chỉ tạo nên không gian nghệ thuật đặc sắc mà còn góp phần biểu đạt chiều sâu tâm trạng nhân vật.
Thép dưới cỏ là câu chuyện về những chiếc xe tăng và cũng là câu chuyện về con người Việt Nam trong chiến tranh; về sức mạnh của niềm tin; về khả năng biến điều không thể thành có thể. Cuốn tiểu thuyết khép lại nhưng dư âm của nó vẫn còn vang vọng như tiếng xích thép năm nào lăn qua sông Sê Pôn, mở đường cho một chiến thắng đã đi vào lịch sử.
Với Thép dưới cỏ, Hữu Thỉnh một lần nữa chứng minh rằng kí ức chiến tranh vẫn còn nhiều vùng đất chưa được khám phá trong văn học, và khi được kể bằng tài năng cùng sự thấu hiểu lịch sử, những câu chuyện ấy vẫn có sức lay động mạnh mẽ đối với người đọc hôm nay.
