Con số quá khiêm tốn trên đã phần nào phản ảnh sự khủng hoảng nhân lực trẻ trong đời sống sân khấu đang trong quá trình già hóa.

Theo thống kê của Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) năm 2024 cho thấy, diễn viên ở độ tuổi 20–25 chỉ chiếm 5,6% trong tổng số lực lượng biểu diễn trên cả nước.

Đi tìm câu trả lời cho bài toán lực lượng kế cận trẻ, nhiều tọa đàm, hội thảo đã được diễn ra cấp tỉnh, thậm chí toàn quốc, nhưng câu trả lời vẫn là những dấu hỏi lặng lẽ, khi sân khấu ngoảnh đi, ngoảnh lại vẫn chỉ là những gương mặt quen và những lớp diễn viên già gạo cội.

Mới đây, Hội nghệ sĩ Sân khấu thành phố Hà Nội đã tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Lực lượng trẻ trong sự phát triển sân khấu hiện nay” nhằm tìm ra đáp án cho bài toán “khủng hoảng” thiếu nghệ sĩ trẻ hiện nay, đồng thời gợi mở nhiều giải pháp thiết thực nhằm phát huy công tác đào tạo và sử dụng nguồn lực tài năng trẻ sân khấu trong thời kỳ mới.

Theo NSND Bùi Thanh Trầm thẳng thắn chỉ ra thực trạng đáng lo, sân khấu nghệ thuật truyền thống đang đối mặt với “bài toán” khủng hoảng thiếu nghệ sĩ trẻ, đặc biệt là những gương mặt tài năng đủ sức kế thừa và phát huy di sản nghệ thuật quý báu của cha ông. Thống kê của Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) năm 2024 cho thấy, diễn viên ở độ tuổi 20 –25 chỉ chiếm 5,6% trong tổng số lực lượng biểu diễn trên cả nước. Tỷ lệ quá ít ỏi này khiến nhiều vở diễn buộc phải để nghệ sĩ lớn tuổi hóa trang vào vai trẻ – một nghịch lý diễn ra trong nhiều năm qua.

Sự mất cân đối khi diễn viên chiếm đến 90% lực lượng, trong khi các thành phần quan trọng như tác giả, đạo diễn, họa sĩ, nhạc sĩ, biên đạo, kỹ thuật âm thanh, ánh sáng hay đội ngũ nghiên cứu, lý luận phê bình đều cực kỳ hiếm. Nhiều nhà hát chỉ có diễn viên và bộ phận kỹ thuật tối thiểu, không đủ nhân sự để tự sản xuất kịch bản, thiết kế mỹ thuật hay nghiên cứu chuyên sâu cho từng loại hình. Điều này khiến các bộ môn kịch hát dân tộc cũng đứng trước nguy cơ không có người viết.

TS. Cao Ngọc nhấn mạnh, hiện nay đội ngũ những người làm lý luận phê bình sân khấu cũng đang suy giảm, dường như không tìm thấy nguồn bổ sung. Đáng chú ý, từ hàng chục năm nay, Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội cũng không chiêu sinh được lớp lý luận phê bình nào.

Từ hiện thực đời sống sân khấu, nhìn lại quá trình đào tạo tại các cơ sở giáo dục, một vấn đề nổi cộm hiện nay mà ai cũng có thể nhận thấy đó là nguồn tuyển đầu vào đang trở nên khan hiếm. Đơn cử, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội đã nhiều năm không tuyển sinh các ngành nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương...

Nguyên nhân, thiếu hụt lực lượng kế cận tại các lĩnh vực đào tạo nghệ thuật truyền thống là do các đoàn nghệ siết chặt chỉ tiêu biên chế nvà độ tuổi nghỉ hưu nâng lên khiến nhiều nghệ sĩ đã hết tuổi nghề nhưng vẫn nằm trong biên chế, vô tình chiếm mất vị trí đáng lẽ dành cho lớp trẻ. Những người được xem là “trẻ” cũng đã ở tuổi cận kề 50, phần lớn chuyển hướng từ diễn viên sang đạo diễn. Trong khi trước xu thế hội nhập và chuyển đổi số, lực lượng sáng tạo trẻ đóng vai trò cốt tử trong công cuộc phát huy nghệ thuật. Nhiều tác giả trẻ không ngại va chạm, đi thẳng vào vấn đề cần nói và đã cho ra đời nhiều tác phẩm nghệ thuật mang tính thời đại cao.

NSƯT, đạo diễn Nghiêm Nhan cho rằng còn nhiều yếu tố cản trở sự phát triển của lực lượng trẻ. Điển hình là tình trạng “ôm sân” của đạo diễn gạo cội khi ở nhiều nhà hát cơ hội dàn dựng, đặc biệt các vở lớn hoặc vở dự thi, vẫn chủ yếu thuộc về họ. Điều này dẫn đến đạo diễn trẻ không có “đất diễn”, năng lực không được rèn từ sớm, đến khi có cơ hội thì tuổi trẻ - thời kỳ sung mãn nhất của sáng tạo - đã trôi qua.

Cho rằng cần tăng đầu tư cho đào tạo, NSƯT Phạm Ngọc Dương cho rằng, để có lực lượng sáng tạo kế cận cho sân khấu, nhất là sân khấu truyền thống, cần phải chuẩn bị và đầu tư hơn nữa, bắt đầu ngay ở công tác đào tạo, tiếp đó là sự quan tâm giúp đỡ từ các cơ quan quản lý. Bên cạnh việc đổi mới chương trình giảng dạy theo hướng thực tiễn và cập nhật, cần tạo điều kiện cho người học được cọ xát nhiều hơn với đời sống sân khấu thông qua các dự án, liên hoan và sân chơi chuyên môn.

Như vậy, để có được lực lượng trẻ cho sân khấu truyền thống, việc xây dựng hệ sinh thái kết nối đào tạo - sản xuất - biểu diễn tức là gắn kết nhà hát - trường nghệ thuật - không gian sáng tạo để người trẻ có đường đi mạch lạc và đồng nhất từ học đến thực hành, dàn dựng rồi công diễn và dự thi được cho là cần thiết. Ngoài ra các đại biểu dự tọa đàm cũng nhìn nhận, cần tổ chức chương trình cố vấn chuyên sâu, gắn đạo diễn, tác giả trẻ với các nghệ sĩ gạo cội để học nghề bài bản, kế thừa truyền thống lành mạnh cũng như trang bị thiết bị hiện đại, xây dựng sân khấu black box, mở không gian thử vở cho người trẻ được thỏa sức sáng tạo.