Hiện tượng này thật sự phổ biến, lan tràn, không dừng lại ở câu chuyện công nghệ mà là một cuộc chuyển dịch hệ hình sâu sắc, đặt nhà văn trước những vấn đề không thể ngó lơ.
Ai cũng biết, trong các giáo trình lý luận văn học trước đây, nhà văn là người đẻ ra tác phẩm, cũng là chủ thể duy nhất sở hữu tư duy, cảm xúc và trải nghiệm sống với những ký ức, kỷ niệm. Tuy nhiên, từ khi AI xuất hiện, đã làm đảo lộn những quan điểm có tính kinh điển ngự trị trong nhiều công trình nghiên cứu của các học giả. Các mô hình AI hiện nay hoàn toàn có khả năng tạo ra một bài thơ lục bát đúng luật bằng trắc, một bài thơ tự do, tượng trưng, siêu thực, một bài thơ tân hình thức đậm đặc tính hậu hiện đại, hay một bút ký, tản văn, truyện ngắn và tiểu thuyết trinh thám có cấu trúc đa tầng phức tạp. Khi máy móc có thể mô phỏng phong cách từ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương cho đến Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Huy Thiệp, Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, tính chủ thể của nhà văn bị thách thức nghiêm trọng.
|
Nhìn nhận một cách thấu đáo, có thể thừa nhận rằng, văn học Việt Nam hiện nay đang lần mò, trăn trở đi tìm cái gọi là dấu vân tay tâm hồn, hay là đỉnh cao sáng tạo trong thời đại mới và những chuyển dịch của thời kỳ hậu đổi mới luôn chứa đựng những góc sâu tâm lý nội tâm, đã tạo ra từ máu, nước mắt và hoa. Quy luật sáng tạo văn học thường bắt nguồn từ những khoảnh khắc lóe sáng của trực giác hoặc những ẩn ức trong vùng vô thức của nhà văn; trong khi đó, AI là một mô hình ngôn ngữ thuần túy ngược lại, như một hệ thống siêu lý tính hoạt động dựa trên xác suất thống kê từ hàng triệu văn bản. Do đó, bảo vệ tính chủ thể của nhà văn, quả là “Thục đạo nan”.
Ngôn ngữ là chiều kích đầu tiên và cuối cùng của văn học, được AI mô phỏng, làm giàu nhạc điệu, khiến cấu trúc ngữ pháp linh hoạt, cũng có những khoảng ngoài lời, là điều mà giới nghiên cứu và nhà văn lo ngại trước sự can thiệp vô cảm của AI. Nhưng, cũng chẳng lo mấy, vì ngôn ngữ của nhà văn có phong cách thường đa tầng, đa nghĩa, có nhịp điệu của ý thức, và trải nghiệm ký ức; trong khi đó ngôn ngữ AI thường tuyến tính, chuẩn hóa, mô hình câu lặp lại. Điều này cho thấy, dữ liệu ngôn ngữ của mỹ học AI phần lớn có gốc từ tiếng Anh, khi chuyển dịch hoặc tư duy bằng tiếng Việt, AI có xu hướng cấu trúc câu sáng sủa, thiếu độ nhòe, và chắc chắn không có dấu ấn văn hóa vùng, miền.
Văn học Việt Nam giàu bản sắc văn hóa nhờ vào hệ thống từ địa phương, từ cổ, thành ngữ và cách nói ví von mang tính lịch sử, phảng phất ca dao của từng vùng, miền; trong khi đó AI khi viết văn thường chọn những từ ngữ có xác suất xuất hiện phổ biến, làm biến mất những “quái dị” của ngôn ngữ độc đáo, thường tạo ra một thứ tiếng toàn cầu hóa, phẳng lì như mặt nước hồ thu, đánh mất bản sắc Việt. Mối quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu và các nhà văn hiện nay là làm sao giữ cho tiếng Việt trong sáng, không lai căng AI. Đây quả là bài toán ngày càng khó.
Có thể nói, văn bản chỉ thực sự trở thành tác phẩm khi có sự tham gia tích cực của độc giả, cũng từ đây, những người viết văn thảng thốt, giật mình nhận ra rằng, hành vi đọc tại Việt Nam đang bị tái định hình một cách khốc liệt vì sự xuất hiện bạo liệt của AI, dẫn dụ nhà nhà làm thơ, người người viết văn, lấy chữ trong máy như lấy kẹo. Tôi không tưởng tượng được trước công việc của AI trong việc tóm tắt văn bản đang hình thành một thế hệ độc giả lười biếng, chỉ cần nắm bắt cốt truyện qua các bản tóm tắt thay vì trải nghiệm từng câu chữ, nhịp điệu và không khí của tác phẩm. Văn học truyền thống đứng trước nguy cơ bị gạt ra lề.
Trong những năm trước mắt, người đọc có thể yêu cầu AI viết riêng một cuốn tiểu thuyết theo cốt truyện mình đặt ra, đúng sở thích, tâm trạng và gu thẩm mỹ của mình tại thời điểm đó và vì thế, nhà văn không chuyên cũng có thể nhờ AI sáng tác tác phẩm theo chủ đề, thể loại, phù hợp để mang ra dự thi. Nếu vậy, văn học vô hình trung trở thành một dịch vụ do máy tính tạo ra, hệ lụy là tính cộng đồng, tính đối thoại, cá tính sáng tạo của nhà văn và chức năng văn học chân chính sẽ bị đe dọa lâu dài.
Vấn đề cần đặt ra là, quyền sở hữu trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp cần phải được tôn trọng bằng chế tài pháp lý, bởi nhà văn đẻ ra tác phẩm trên cơ sở trải nghiệm sống, đọc sách, tiếp thu văn hóa có ý thức, trong khi AI tạo ra văn bản (không phải tác phẩm văn học, vì tác phẩm văn học do con người sáng tạo ra) đã quét hàng triệu văn bản trên Internet không xin phép bất kỳ ai. Quyền tác giả thuộc về cá nhân nhà văn, được pháp luật bảo hộ rõ ràng nếu đăng ký bản quyền, nhưng văn bản của AI thuộc vùng không có pháp lý, chế tài và ràng buộc nào, chưa có quy định rõ ràng về tỷ lệ đóng góp của AI trong tác phẩm. Rõ ràng là giá trị đạo đức của tác phẩm do con người tạo ra được thừa nhận sự ảnh hưởng học thuật một cách minh bạch, và ai cũng thấy AI “đạo văn tinh vi” thông qua việc xào nấu các mô hình ngôn ngữ.
Nhiều tác phẩm của các nhà văn đương đại ở Việt Nam có thể đã bị đưa vào kho dữ liệu để huấn luyện AI mà không hề có sự đồng thuận hay trả phí tác quyền; xâm hại nghiêm trọng đến quyền lợi của người cầm bút, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc xây dựng một hành lang pháp lý mới trong thời đại của công nghệ số.
Dù sao, việc cũng đã đến, đã rồi, đã là thách thức, cũng là cơ hội vàng để văn học Việt Nam tự làm mới mình, tự tìm một lối đi riêng và nhà văn thật sự chuyên nghiệp phải khẳng định bản lĩnh sáng tạo để có tác phẩm đàng hoàng hơn, hoành tráng hơn.
Điểm nghẽn lớn nhất của văn học Việt Nam suy cho cùng là khâu dịch thuật, thiếu những dịch giả chuyên nghiệp có khả năng chuyển ngữ xuất sắc các tác phẩm Việt Nam sang Anh ngữ, Pháp ngữ, để giới thiệu với độc giả năm châu.
Nếu chúng ta tin, thì mạnh dạn trao quyền cho các công cụ dịch thuật AI chuyên sâu hiện nay, dù sao AI đã có thể hiểu và dịch các văn bản có tính văn học cao với độ chính xác đáng kinh ngạc. Mỗi nhà văn chúng ta hiện nay có thể chủ động sử dụng AI như một trợ lý dịch thuật sơ khởi, sau đó kết hợp với các chuyên gia ngôn ngữ để hiệu đính, sẽ rút ngắn thời gian và chi phí đưa tác phẩm nội địa lên các nền tảng phát hành ra thế giới. AI cũng có thể cung cấp cho nhà văn những công cụ thiết yếu để chuyển thể văn bản thành sách nói chất lượng cao với các giọng đọc AI biểu cảm linh hoạt theo vùng miền; hoặc sử dụng AI tạo hình ảnh để minh họa nội dung tác phẩm, thu hút thế hệ độc giả trẻ tuổi. Đôi khi nhà văn như người quản trị đưa ra ý tưởng, và cấu trúc lõi; trong khi AI đóng vai chuyên viên thực thi xử lý các công việc kỹ thuật, tra cứu dữ liệu và đa dạng hóa hình thức biểu đạt.
Đừng vội nghĩ rằng, trí tuệ nhân tạo xuất hiện là sự bất lợi cho nhà văn, đã tạo ra một hố thẳm hiện sinh tiêu cực; ngược lại, có thể xâu chuỗi, buộc toàn bộ hệ thống văn học từ nhà văn, nhà phê bình đến các nhà quản lý xuất bản phải rũ bỏ những tư duy xơ cứng để tồn tại và phát triển.
Những thể loại văn học công thức, máy móc, rập khuôn và thiếu cá tính, AI có thể chiến thắng con người, nhưng nhờ vậy, đã góp phần tích cực đào thải những người viết lười biếng, những nhà văn không chuyên, đồng thời tôn vinh những giá trị cốt lõi nhất của văn chương do nhà văn chân chính sáng tạo ra.
