 |
| Thiết kế biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau tại xã Vĩnh Lợi, tỉnh Cà Mau. |
Ở tỉnh Cà Mau, một ý tưởng, rồi trở thành chủ trương chỉ đạo thực hiện của lãnh đạo tỉnh: Đó là xây dựng Bảo tàng lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước cùng với các vệ tinh của nó như “cung đường di sản”, phục dựng làng lúa nước cổ.
Và đến ngày 26/4, tỉnh Cà Mau làm lễ công bố thành lập Bảo tàng lúa nước và phương án biểu tượng tôn vinh lúa nước, lại dành cơ sở hạ tầng tốt nhất nhì cho công trình (lấy trụ sở UBND tỉnh Bạc Liêu cũ làm bảo tàng).
Tôi chưa từng thấy một công trình văn hóa có ý nghĩa và quy mô cỡ này mà được tiến hành với thời gian thần tốc như thế. Điều ấy đối với tôi có ba điều suy nghĩ:
Thứ nhất, tỉnh ủy, UBND tỉnh Cà Mau đã đưa Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đi vào đời sống một cách nhanh chóng, sinh động, quyết liệt.
Hai là, vì sao bảo tàng Lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước cùng với các vệ tinh của nó lại đặt ở khu vực tỉnh Bạc Liêu cũ? Việc này vốn có căn nguyên của nó: Tỉnh Bạc Liêu cũ vốn là đất thiêng của văn hóa, là chiếc nôi lớn của Đờn ca tài tử và sân khấu cải lương Nam bộ, là đất của bản Dạ cổ hoài lang bất hủ, đất Đồng Nọc Nạng khí phách ngang trời của người nông dân, đất của công tử Bạc Liêu danh bất hư truyền.
Trước đây, vào những năm 2010-2014, Tỉnh ủy Bạc Liêu có chủ trương gọi tắt là Bạc Liêu đi lên từ văn hóa. Đó là một cuộc đại phẫu thuật, để truy tầm tận gốc rễ hồn cốt Bạc Liêu rồi bóc tách, chắt lọc nó, lần lượt dựng lên những bia, tượng, những công trình văn hóa. Trong khi đó, trước thời gian này, tiềm lực văn hóa ấy có thứ vẫn còn là trầm tích sâu trong đất đai, lịch sử, có thứ được khai mở nhưng chưa đúng mức.
Hồi đó tôi làm nhà báo ở tỉnh Bạc Liêu. Tôi nhớ có lần chủ trương của BCH Đảng bộ tỉnh là xây dựng nhà trưng bày Công tử Bạc Liêu, rồi làm thủ tục công nhận di tích văn hóa lịch sử, biến nó thành trọng điểm du lịch. Hồi đầu rất nhiều người dị ứng, cho rằng công tử Bạc Liêu chỉ ăn chơi, khác biệt với chính thể chúng ta. Thế rồi sau đó, khu di tích Công tử Bạc Liêu hình thành, có sức hút mãnh liệt, trở thành điểm du lịch tiêu biểu của Đồng bằng sông Cửu Long đã giúp nhiều người ngộ ra rằng: Công tử Bạc Liêu đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa Bạc Liêu. Bản sắc là thứ không ai có, là nội lực của vùng đất.
Rồi công trình Khu lưu niệm đờn ca tài tử, sân khấu cải lương Nam bộ và nhạc sĩ Cao Văn Lầu mọc lên, trở thành điểm du lịch tiêu biểu của Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều nghệ sĩ ở Thành phố Hồ Chí Minh đến chiêm bái. Sân khấu cải lương, Đờn ca tài tử là của Nam bộ, nhưng với tấm lòng của mình, người Bạc Liêu, qua công trình đã thể hiện sự tôn vinh chân thành đối với bộ môn nghệ thuật này. Vì thế, nó chẳng những gây xúc động người ta mà còn thể hiện bản lĩnh của vùng đất chiếc nôi lớn của bộ môn Đờn ca tài tử.
Rồi cây đờn kìm, biểu tượng văn hóa của Bạc Liêu đặt ở Quảng trường Hùng Vương đã mang lại chiều sâu văn hóa của vùng đất, một dấu ấn trong lòng du khách.
Kế đến là Nhà Ba nón lá mọc lên, để rồi kỉ niệm 50 năm Ngày Thống nhất đất nước, công trình ấy được công nhận là công trình của 50 năm.
Đất Bạc Liêu, trên trời là mây trắng, mặt đất là đồng ruộng xanh rì mênh mông cánh cò, nhìn cứ rưng rức tâm tư. Và giữa cái không gian yên bình thơ mộng ấy là bia, tượng, là các công trình văn hóa nó nói hộ người Bạc Liêu tâm hồn, cốt cách của mình.
Tất cả là sự huy động văn hóa tạo ra những chuẩn mực cho hệ giá trị con người Bạc Liêu: “hào sảng, mến khách, nghĩa tình, khoan dung, nhân hậu” - khẩu hiệu do Ban chấp hành Tỉnh ủy đưa ra lúc bấy giờ nhằm xây dựng nội lực cho Bạc Liêu phát triển
Theo thống kê, tỉnh Bạc Liêu có 55 di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng, Nhà nước công nhận, trong đó có 2 di tích cấp quốc gia đặc biệt. Có 13 di tích cấp cấp quốc gia, 40 di tích cấp tỉnh, 5 bảo vật quốc gia được Thủ tướng công nhận. Bạc Liêu cũ có một di sản phi vật thể đại diện nhân loại và đa số nó ra đời vào thời điểm 2010-1014.
Khi tỉnh Bạc Liêu hợp nhất với tỉnh Cà Mau thành tỉnh Cà Mau mới, Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất đã xác định tỉnh Bạc Liêu cũ là trung tâm văn hóa nghệ thuật của tỉnh Cà Mau mới. Đó không chỉ là tầm nhìn, nhận biết lợi thế văn hóa của tỉnh Bạc Liêu cũ mà còn là tư duy biết huy động văn hóa, làm tăng nội lực cho tỉnh Cà Mau mới. Thế cho nên việc đặt Bảo tàng Lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước và các vệ tinh của nó là làm bề thế, sâu sắc thêm trung tâm văn hóa nghệ thuật của tỉnh và một điều cần nói rõ rằng qua đó đã chứng minh thành quả của công cuộc Bạc Liêu đi lên từ văn hóa.
Thứ ba, với tôi, chủ trương của Tỉnh ủy, UBND tỉnh Cà Mau đã đáp ứng được tâm tư, tình cảm của nhiều người. Người ta cảm thấy việc làm đó là để trả ơn tổ tiên, cội nguồn, là để huy động những giá trị văn hóa cho tương lai.
Từ ngàn xưa dân tộc ta đã tôn trọng, xem hạt lúa là hạt ngọc của trời đất với một niềm tin tín ngưỡng lớn lao, bởi ẩn bên trong tâm hồn của nó là bao điều vĩ đại. Cách đây hàng nghìn năm, con người đã bắt đầu một cuộc cách mạng làm thay đổi thế giới như ngày hôm nay. Đó là cuộc cách mạng về nông nghiệp, lúa gạo là một trong năm loại ngũ cốc được lựa chọn làm lương thực chính để thuần hóa giống gieo trồng, tổ chức sản xuất, hình thành xã hội nông thôn cho cuộc tiến hóa thoát khỏi cuộc sống bầy đàn nguyên thủy, sinh tồn theo bản năng săn bắt hái lượm.
Đối với Việt Nam chúng ta, điều vô cùng quan trọng và luôn gợi lên giá trị nhân bản lớn lao là với hạt lúa bé nhỏ này, con người đã làm nên cả một nền văn minh nông nghiệp lúa nước, trở thành đất nước có lịch sử văn minh lúa nước lâu đời hàng đầu được các nhà khảo cổ học, dân tộc học định vị trên bản đồ văn minh lúa nước châu Á, cụ thể là một trong những chiếc nôi quan trọng nhất Đông Nam Á. Từ vùng đất trung du Phú Thọ thời đại Vua Hùng, người Lạc Việt đã tiến về Đồng bằng Châu thổ sông Hồng, cuộc di dân lịch sử này không chỉ có ý nghĩa mở ra chiếc nôi văn minh lúa nước đầu tiên, minh chứng cho thành quả tiến hóa của cách mạng nông nghiệp. Quan trọng hơn, vĩ đại hơn, Đồng bằng sông Hồng chính là nơi xây dựng nội lực dân tộc, chuẩn bị sức mạnh cho cả tương lai.
Câu chuyện lịch sử đặt ra là: tại sao từ thời đại nhà Tần, vào năm 214 trước Công nguyên cho đến thế kỉ thứ X sau Công nguyên xem như toàn bộ hệ thống các dân tộc Bách Việt bị Hán hóa, sáp nhập lãnh thổ, riêng Lạc Việt là dân tộc duy nhất “sống sót” và quật cường sau một ngàn năm bị đô hộ, chẳng những đã giành độc lập mà còn phát triển mạnh mẽ, mở rộng bờ cõi về phương Nam cho đến tận Mũi Cà Mau, tăng diện tích lãnh thổ lên gấp 3 lần, làm chủ Đồng bằng sông Cửu Long rộng lớn hơn đồng bằng sông Hồng gấp 2,7 lần.
Phải chăng đỉnh cao của lúa nước là ruộng phù sa rộng lớn, thẳng cánh cò bay, ngút ngàn tầm mắt mới hội đủ các yếu tố dinh dưỡng nuôi lớn, thăng hoa nội lực dân tộc. Đồng bằng sông Cửu Long chính là mảnh đất này, chỉ bằng hạt lúa, tiền nhân ta đã mở mang bờ cõi đến mũi Cà Mau mà không cần gươm giáo.
Tại vùng bán đảo mũi Cà Mau - một vùng đất nổi tiếng đồng chua nước mặn lúa nước thuần chủng bỗng biến thể thành đặc trưng của vùng đất với chế độ canh tác thủy lợi… có khác đi.
Thật là huyền diệu, trong bàn tay thô nhám của tiền nhân chúng ta, hạt lúa đến đâu là rừng thiêng nước độc, thú dữ cúi đầu lùi bước, nhường chỗ cho đồng xanh đến đó, cánh cò trải rộng nơi đất mới, rồi làng xóm mộc mạc và thơ mộng mọc lên như một bức tranh thủy mặc mang tên đất Việt. Năm tháng đi qua, tóc xanh rồi tóc bạc, những nhân tố về thiên nhiên, cội nguồn văn hóa của ba sắc tộc giống như những hạt phù sa bồi tụ, lắng đọng thành một tầng sâu văn hóa đủ sức sưởi ấm, ấp ủ nuôi nấng tâm hồn nhân cách con người nơi đất mới đủ bản lĩnh vượt qua phong ba bão tố của thời cuộc, của chiến tranh. Để rồi hôm nay chúng ta có một vùng đất phát triển, ở đó có lối sống đẹp nghĩa tình, phóng khoáng, hào hiệp.
Chúng ta có thể hình dung khi biểu tượng ba hạt lúa với độ cao 24m mọc lên sẽ khắc họa trong không gian một hình khối hoành tráng, đáp ứng yêu cầu cho mọi tâm thức quý trọng hạt lúa đến linh thiêng của nhiều thế hệ người Việt. Ba hạt lúa nằm chồng lên nhau còn thể hiện chu kì sinh trưởng của lúa: Hạt ngậm sữa, hạt chín vàng và hạt nảy mầm. Nó gợi mở cho người xem sức sống mãnh liệt của cây lúa, nghề trồng lúa.
Chính vì thế chúng ta thấy tôn vinh hạt lúa là tôn thờ tiền nhân, là việc phải làm của đạo làm người. Thế nên chủ trương của tỉnh Cà Mau là một chủ trương quay về, nhắc nhớ tổ tiên cội nguồn. Trong lúc nhiều nơi trên cả nước có làm bảo tàng văn hóa văn minh lúa nước nhưng chưa đủ sức làm thỏa mãn ý niệm tâm linh về hạt lúa. Đây là một chủ trương có sức mê hoặc nên nó thuyết phục được người ta, nhanh chóng làm cho Nghị quyết đi vào đời sống.
Tôi có tham dự lễ công bố thành lập Bảo tàng Lúa nước và ý tưởng biểu tượng tôn vinh lúa nước. Đây là một buổi lễ rất long trọng, hầu hết lãnh đạo cao nhất tỉnh đều về dự, dư luận báo chí và dư luận xã hội đồng lòng ủng hộ. Người tham dự lễ hiểu được rằng các dự án văn hóa trên không chỉ bó hẹp trong địa giới hành chính của tỉnh mà là những người con ở địa đầu cực Nam Tổ quốc, nơi dừng chân của cuộc hành trình 4.000 năm muốn nhìn lại, tôn vinh bức thông điệp lịch sử như trách nhiệm hậu thế đối với tổ tiên, với tiền nhân và giữ gìn cho các thế hệ tương lai những giá trị thiêng liêng.
Quá trình triển khai các dự án văn hóa này, tôi cũng được mời tham gia một phần việc nhỏ với tư cách là nhà văn viết về đồng quê, nên tôi hiểu nhiều việc. Đối với biểu tượng tôn vinh lúa nước, ngoài tài năng sáng tạo của kiến trúc sư Dương Hoàng Lê, người đã đạt kì tích khi thiết kế Nhà Ba nón lá cho Bạc Liêu cũ thì có sự cộng hưởng từ tư duy thể hiện của những người yêu quê hương nhằm tạo ra một công trình văn hóa nằm trong một tác phẩm nghệ thuật. Tôi biết ý đồ của những người sáng tác là: Trên thế giới có 180 quốc gia trồng lúa nước, ý niệm tâm linh tôn thờ hạt lúa là văn hóa của họ, mỗi nước có một sự thờ kính hạt lúa - nền văn minh lúa nước - rất khác nhau. Chúng ta, với tư cách là con dân của một đất nước có lịch sử lúa nước hàng đầu thế giới, phải chứng tỏ sự thờ kính bằng lòng thành qua sự khác biệt và quy mô linh vật thờ kính này.
Hôm dự lễ công bố, tôi đã phải ngỡ ngàng khi xem mô hình biểu tượng tôn vinh lúa nước, nó lộng lẫy quá, hoành tráng quá, ẩn bên trong nó là bao điều biết nói về văn minh lúa nước, văn hóa lúa nước. Không chỉ tôi mà tuyệt đại đa số mấy trăm đại biểu dự lễ hôm đó, rồi dư luận xã hội, dư luận báo chí đều bị chinh phục.
Tôi ngẫm nghĩ kiến trúc sư Dương Hoàng Lê đã thành công rồi. Đó không chỉ là niềm vui của người sáng tạo tác phẩm mà là niềm vui chung của Cà Mau, đất này có thêm một dấu ấn văn hóa sâu thẳm và khác biệt.
Ba hạt lúa còn thể hiện ba tộc người chủ yếu xây dựng nên nền văn minh lúa nước Đồng bằng sông Cửu Long và ở Cà Mau là Việt, Khmer, Kinh.
Nhìn tổng thể, biểu tượng ba hạt lúa mang dáng con cò trắng đang đậu trên cánh đồng xanh bát ngát của Vĩnh Lợi, của Cà Mau. Đó là một hình ảnh vô cùng quen thuộc và gợi cảm, nó sẽ làm xúc động những con dân Việt Nam có xuất thân từ nông dân. Nó sẽ tặng cho họ một gợi nhớ về thời tấm mẳn, về cánh đồng mẹ, về “mẹ ta như thân cò lặn lội đồng sâu, gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non”.
Biểu tượng ba hạt lúa còn tạo ra một phối cảnh tuyệt đẹp giữa trời đất, không gian làng quê thanh bình cho các nhà nhiếp ảnh, quay phim, hội họa… sáng tạo ra những tác phẩm đẹp, nó giúp cho người quê có sự “nhắc nhớ” về quê hương nguồn cội.
Định hướng hoạt động bên trong của biểu tượng ba hạt lúa: Hạt nảy mầm sẽ trưng bày sản phẩm OCOP, gạo ngon, hàng lưu niệm, cà phê… Hạt lúa vàng, hạt ngậm sữa dự kiến trưng bày một số nông cụ xưa, các tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh có chủ đề về người nông dân, cây lúa và phong cảnh thiên nhiên có cánh cò, cánh vạc…
Chính vì thế, chúng tôi hi vọng biểu tượng ba hạt lúa sẽ làm thỏa mãn mọi đức tin về nguồn cội, nơi quy tụ các hoạt động cho những giá trị văn hóa phục vụ phát triển…
Đặc biệt là khi nó được đặt ở một vị trí đắc địa, liền kề với Quốc lộ 1A tại một trong những làng xóm được hình thành sớm nhất từ thời khai hoang trồng lúa và ổn định nghề trồng lúa đến bây giờ, mặc cho những biến thiên của thời cuộc.
Cũng từ vị trí đắc địa này đã cho UBND tỉnh Cà Mau một ý tưởng phát triển các dự án văn hóa vệ tinh. Nếu Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau đặt tại phường Bạc Liêu là trung tâm “tĩnh” thì biểu tượng “Ba hạt lúa” là trung tâm “động”, nơi trải nghiệm. Cà Mau đang có kế hoạch xây dựng vệ tinh của trung tâm “Ba hạt lúa” để liên kết vùng, đó là “cung đường di sản” sẽ giúp liên kết với các điểm văn hóa về trung tâm “Ba hạt lúa” và kể cả trung tâm văn hóa nghệ thuật tỉnh Cà Mau. Cung đường di sản sẽ kết nối các điểm văn hóa du lịch nổi tiếng của Đồng bằng sông Cửu Long như: di tích đặc biệt cấp Quốc gia tháp cổ Vĩnh Hưng, di tích đặc biệt cấp Quốc gia Đền thờ Bác Hồ ở Châu Thới, chùa Giác Hoa, các chùa Khmer, chùa Hưng Thiện ở xã Hưng Hội… từ đây kết nối với các địa chỉ văn hóa lịch sử của trung tâm văn hóa nghệ thuật như: cụm nhà Công tử Bạc Liêu, điện gió…
Để tạo ra một trực quan sinh động, họ đang hướng đến một kế hoạch xây dựng, tái tạo một làng quê trồng lúa nước có niên đại cách đây hơn 100 năm, ngôi làng ấy sẽ hiện hữu một cảnh quan của đời sống lúa nước, đời sống con người đi trồng lúa nước, có thả câu văng lưới, có hò vạn cấy, có trâu kéo cộ, đạp rơm giữa đêm trăng.
Nông thôn là thành lũy cuối cùng lưu trữ và bảo vệ văn hóa truyền thống, và cái nông thôn ấy đang bị thu hẹp dần bởi sự xâm thực của đô thị hóa và công nghiệp nuôi tôm. Theo đó, văn hóa truyền thống cũng bị thu hẹp dần và có thứ đã bị bức tử đến nguội lạnh, tàn phai. Bảo tàng lúa nước tỉnh Cà Mau mọc lên, biểu tượng tôn vinh lúa nước mọc lên, các vệ tinh của nó rồi cũng sẽ mọc lên. Cộng với những biểu đạt văn hóa mang hồn cốt đặc trưng của vùng đất có được từ thời Bạc Liêu “Đi lên từ văn hóa” đã làm cho đời sống của đất này thêm rạng rỡ và khác biệt. Nằm sâu bên trong của cuộc đời ấy là một tâm hồn đất đai gợi cảm chứa chan.
Thời gian thì cứ trôi miết, không đợi ai, hôm nay tỉnh Cà Mau níu kéo nó trở lại, trả cho cuộc đời này những giá trị thiêng liêng mà con cháu chúng ta rất cần để ấp ủ tâm hồn, nuôi dưỡng nhân cách, hướng tới tương lai.
