Để giúp bạn đọc hiểu hơn về văn học Ba Lan, Văn nghệ xin gửi đến bạn đọc một số cảm nhận của nhà văn, dịch giả Lê Bá Thự về văn học Ba Lan - một trong những cường quốc văn học thế giới.
Tình yêu của tôi đối với văn học Ba Lan đã nảy nở từ rất lâu. Trong những năm học tập tại Ba Lan, tôi vô cùng ngưỡng mộ những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Henryk Sienkiewicz, Adam Mickiewicz, Władysław Reymont, Bolesław Prus, Helena Mniszkówna... Sau khi trở về Tổ quốc, chính tình yêu ấy đã thôi thúc tôi bước vào con đường dịch văn học Ba Lan sang tiếng Việt.
|
Tôi luôn tin rằng niềm đam mê và sự dấn thân của mình sẽ giúp độc giả Việt Nam hiểu thêm về văn hóa và văn học Ba Lan. Hơn ba mươi đầu sách đã được tôi dịch và xuất bản là đóng góp nhỏ bé của tôi vào việc gắn kết hai dân tộc chúng ta.
Thông qua các bản dịch của tôi, độc giả Việt Nam đã có cơ hội tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp của nhiều nhà văn, nhà thơ Ba Lan nổi tiếng như: Robert Stiller, Maria Krüger, Alfred Szklarski, Monika Warneńska, Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Bolesław Prus, Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, Tadeusz Różewicz, Sławomir Mrożek, Dorota Terakowska, Katarzyna Grochola, Jerzy Pilch, Tomek Tryzna, Tomasz Jastrun, Katarzyna Michalak, Hanna Samson và Olga Tokarczuk…
Các tiểu thuyết, truyện ngắn và thơ Ba Lan do tôi chuyển ngữ đã nhiều lần được phát trên làn sóng của các đài phát thanh Việt Nam, đặc biệt trong chương trình: Đọc truyện đêm khuya; Đọc truyện dài kỳ, đưa thính giả đến với thế giới văn hóa và văn học Ba Lan. Tôi cũng xin thông tin thêm rằng, bên cạnh các bản dịch sách đã xuất bản, nhiều bài viết, tiểu luận phê bình của tôi về Ba Lan, về các tác giả và tác phẩm văn học Ba Lan thường xuyên được đăng tải trên báo chí Việt Nam, đặc biệt là các tuần báo và các tạp chí văn học nghệ thuật có uy tín, trong đó có tuần báo Văn nghệ, Thời báo Văn học Nghệ thuật, tạp chí Người Hà Nội…
Hai Huân chương Công trạng của Cộng hòa Ba Lan do các Tổng thống Bronisław Komorowski và Andrzej Duda trao tặng cho tôi vào các năm 2012 và 2017 vì những đóng góp nổi bật trong việc phát triển quan hệ Ba Lan - Việt Nam thông qua quảng bá văn học Ba Lan tại Việt Nam là nguồn động viên to lớn để tôi tiếp tục công việc không ngừng nghỉ nhằm gắn kết hai dân tộc.
Khi đọc các tác phẩm của những tác giả Ba Lan, độc giả Việt Nam hiểu rõ hơn về truyền thống và lịch sử Ba Lan, quan sát sâu sắc hơn đời sống thường nhật của người Ba Lan và khám phá những điểm tương đồng thú vị trong tâm lý cũng như số phận của hai dân tộc. Dĩ nhiên, tài năng của các tác giả Ba Lan cùng giá trị của các tác phẩm chính là nguyên nhân chủ yếu khiến văn học Ba Lan được yêu mến tại Việt Nam. Theo tôi, mỗi tác phẩm văn học Ba Lan đều là một đại sứ của văn hóa Ba Lan.
Tiêu chí lựa chọn tác phẩm để dịch của tôi: Đó phải là những tác phẩm có giá trị, bản thân tôi yêu thích và tin rằng độc giả của mình cũng sẽ yêu thích. Một tác phẩm có giá trị là tác phẩm mang những giá trị nhân văn, có giá trị nghệ thuật cao và để lại những ấn tượng, cảm xúc bền lâu. Tất cả những tác phẩm văn học Ba Lan mà tôi lựa chọn dịch đều đáp ứng những tiêu chí đó. Một trong số đó là tiểu thuyết Những khoái cảm khác của Jerzy Pilch.
Với phong cách hiện thực pha màu sắc châm biếm, tiểu thuyết này khiến người đọc suy ngẫm về vai trò của cảm xúc trong đời sống con người, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề hiện sinh quan trọng. Con người có thể sống theo cảm xúc, miễn là điều đó không dẫn đến sự thiếu trách nhiệm, nông nổi hay làm tổn thương người khác. Vấn đề cốt lõi là làm thế nào để giữ được sự cân bằng giữa thế giới của cảm xúc và khoái lạc với thế giới của lý trí, đồng thời chấp nhận những chuẩn mực và nguyên tắc xã hội. Trên thực tế, đó không phải là điều dễ dàng và con người luôn phải đối diện với thách thức ấy.
Khi tìm hiểu sáng tác của Jerzy Pilch, tôi đặc biệt trân trọng những đề tài ông lựa chọn. Đó là những đề tài độc đáo, nguyên bản, được ông trải nghiệm và thấu hiểu đến từng chi tiết nhỏ nhất, bởi rất nhiều lần chính ông là người trong cuộc - là nhân vật trong các tác phẩm của mình. Chẳng hạn, khi viết về chứng nghiện rượu, khó có nhà văn Ba Lan nào có thể sánh với ông, bởi bản thân ông từng trải qua vấn đề này, từng chịu đựng nhiều giai đoạn khó khăn vì rượu và nhiều lần điều trị tại các cơ sở cai nghiện.
Trong số những tiểu thuyết Ba Lan mà tôi đã dịch sang tiếng Việt, tác phẩm được bạn đọc Việt Nam đặc biệt yêu thích là Xin cạch đàn ông! của Katarzyna Grochola. Đây là cuốn sách viết về người phụ nữ hiện đại, hấp dẫn đến mức người đọc khó có thể rời mắt. Tác phẩm nhẹ nhàng, dễ đọc, giàu chất hài hước và lạc quan. Nó khiến độc giả, đặc biệt là phụ nữ, suy ngẫm về cuộc sống - dù đầy khó khăn và thử thách nhưng luôn mở ra cơ hội để con người đạt tới một thực tại mới tốt đẹp hơn. Tôi hoàn toàn đồng tình với nhận định rằng đây là cuốn tiểu thuyết về sức mạnh nội tâm, sự kiên định và hành trình tìm kiếm vị trí của chính mình trong cuộc sống.
Năm 2009, tôi có hân hạnh được gặp gỡ và trò chuyện với tác giả Katarzyna Grochola tại quán cà phê Milano ở trung tâm Warszawa. Cuộc trò chuyện kéo dài ba giờ đồng hồ trong bầu không khí vô cùng thân mật. Nhà văn hết sức ngạc nhiên khi biết tác phẩm của bà đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam - một đất nước xa xôi ở châu Á. Về phần mình, tôi cũng rất xúc động khi biết rằng trong các năm 1973-1974, cha của bà từng làm việc tại Việt Nam với tư cách luật gia trong Ủy ban Quốc tế Giám sát và Kiểm soát Hiệp định Paris. Cho đến ngày nay, trong nhà bà vẫn còn bức tượng Phật mà cha bà mang từ Việt Nam về làm kỷ niệm.
Xúc động, Katarzyna Grochola nói với tôi: “Ngày xưa cha tôi đã từng đến Việt Nam, còn sau này tôi cũng đã đến Việt Nam, thông qua sự hiện diện của cuốn tiểu thuyết của mình ở đó. Như vậy tôi có thể bảo rằng, cả cha tôi và tôi đều đã đến Việt Nam.”
Tôi cũng đã dịch thơ của ba nhà thơ lớn Ba Lan: Wisława Szymborska, Czesław Miłosz và Tadeusz Różewicz. Năm 2005, trong lễ trao Giải thưởng Transatlantyk, tôi có dịp gặp Wisława Szymborska. Khi tôi giới thiệu mình là dịch giả tiếng Việt, bà đã reo lên: “Việt Nam! Việt Nam! Tôi yêu Việt Nam! Tôi biết Việt Nam từ lâu rồi, thậm chí tôi còn viết thơ về Việt Nam nữa!”
Hôm nay, tôi rất vui được nhấn mạnh rằng Wisława Szymborska là nữ thi sĩ rất được mến mộ tại Việt Nam, là người bạn chân thành của Việt Nam và dành cho đất nước này sự thiện cảm sâu sắc. Điều đó được thể hiện qua hai bài thơ của bà về chiến tranh Việt Nam: Việt Nam và Lá chắn.
 |
| Đại biểu tham dự Hội nghị Dịch giả văn học Ba Lan toàn thế giới lần thứ VI, tổ chức tại cố đô Krakow, trong các ngày 2 - 4/7/2026 |
Đối với tôi, Ba Lan là một cường quốc văn học. Trong lịch sử Giải Nobel Văn học, một đất nước chưa đến 40 triệu dân mà đã có tới 5 nhà văn đoạt giải: Henryk Sienkiewicz (1905), Władysław Reymont (1924), Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996) và Olga Tokarczuk (2018). Sáng tác của họ đã có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến văn học thế giới, vượt xa biên giới Ba Lan.
Trong các nhà sách ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều địa phương khác của Việt Nam, văn học Ba Lan, qua các bản dịch, luôn hiện diện. Đó là công lao của các dịch giả Việt Nam từng học tập tại các trường đại học Ba Lan, những người giàu tâm huyết, mến mộ văn học Ba Lan…
Tôi muốn nhấn mạnh rằng Bộ Ngoại giao Cộng hòa Ba Lan và Đại sứ quán Ba Lan tại Hà Nội luôn hỗ trợ những nỗ lực của chúng tôi trong việc quảng bá văn hóa và văn học Ba Lan tại Việt Nam. Trong lá thư gửi cho tôi ngày 18/3/2026, bà Joanna Skoczek, Đại sứ Ba Lan tại Việt Nam, đã viết:
“Tôi đánh giá rất cao sự hợp tác của Ông với Đại sứ quán Cộng hòa Ba Lan tại Hà Nội - từ việc hỗ trợ quảng bá văn học Ba Lan trên thị trường Việt Nam cho đến tham gia các sự kiện do chúng tôi tổ chức. Hoạt động của Ông không chỉ là biểu tượng cho mối quan hệ Ba Lan - Việt Nam bền chặt mà còn là nền tảng lâu dài cho các thế hệ tiếp theo mong muốn tìm hiểu và trân trọng văn hóa, nghệ thuật vượt qua mọi biên giới quốc gia.
Sự tham gia của Ông vào các nội dung do chúng tôi xây dựng không chỉ mang lại kiến thức chuyên môn dựa trên nhiều năm kinh nghiệm mà còn giúp các nội dung ấy trở nên chân thực và hấp dẫn hơn đối với công chúng.
Tôi vô cùng biết ơn mọi đóng góp của Ông cho các hoạt động của chúng tôi và hy vọng sẽ tiếp tục có sự hợp tác hiệu quả trong tương lai.”
Trong suốt 20 năm qua, kể từ năm 2005, việc tổ chức sáu kỳ Hội nghị Dịch giả Văn học Ba Lan toàn thế giới tại thành phố Kraków cùng sáng kiến trao Giải thưởng Transatlantyk hằng năm cho thấy sự quan tâm sâu sắc của Ba Lan, đặc biệt là Bộ Văn hóa và Di sản Quốc gia cùng Viện Sách Ba Lan, đối với các dịch giả và những người tham gia quảng bá văn học Ba Lan trên thế giới.
Năm nay, nhận lời mời của Viện Sách Ba Lan, tôi sẽ tham dự Hội nghị Dịch giả văn học Ba Lan toàn thế giới lần thứ VI, tổ chức tại cố đô Krakow, trong các ngày 2 - 4/7/2026. Theo tôi, mỗi kỳ hội nghị dịch giả văn học Ba Lan là cơ hội tuyệt vời để chúng tôi gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm với các nhà văn, các nhà xuất bản, các nhà nghiên cứu, phê bình văn học của Ba Lan cũng như các dịch giả từ nhiều quốc gia khác nhau. Những thông tin được cung cấp, về sự phát triển của văn hóa và văn học Ba Lan, là vô cùng quý giá, góp phần hỗ trợ hiệu quả cho công việc giới thiệu văn học Ba Lan của chúng tôi.
