Sự bão hòa của thị trường khiến các nghệ sĩ trẻ đối mặt với áp lực khủng khiếp: Làm sao để trở nên độc bản? Trong nỗ lực tìm kiếm chất riêng, nhiều người đã tìm đến các yếu tố 18+ như một thứ “dung môi” kích thích mạnh. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc dùng yếu tố người lớn để phục vụ nghệ thuật và sự dung tục đang trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết.
Khi một nghệ sĩ quyết định đưa yếu tố 18+ vào sản phẩm, họ cần trả lời một câu hỏi cốt tử: Đây có phải định hướng phát triển bản sắc riêng của mình hay chỉ là một cú hích truyền thông nhất thời, hay bước đệm để chuyển mình sang phong cách mới?
Với những nghệ sĩ thực thụ, sự gợi cảm về hình ảnh hoặc những nội dung, ngôn từ gai góc là một phần trong định hình phong cách biểu diễn của họ. Theo đó, họ sẽ có triết lý sáng tạo nhất quán từ tư duy sản xuất nội dung, lựa chọn thể loại bài hát, ca từ, cho đến phong cách trình diễn, trang phục biểu diễn. Khi nghệ sĩ làm chủ được hình tượng qua thời gian, yếu tố 18+ trở thành một định hướng nghệ thuật rõ ràng, giúp khán giả nhận diện họ giữa các nghệ sĩ khác mà không cảm thấy khiên cưỡng. Madonna không dùng sự gợi cảm để tạo sự chú ý từ khán giả; bà dùng nó để thách thức các định kiến xã hội và tôn giáo.
Sự nổi loạn của Miley Cyrus năm 2013 trong MV Wrecking Ball là một toan tính định hướng đầy táo bạo nhưng hiệu quả. Trong khi Madonna dùng 18+ như một vũ khí tư tưởng, thì Miley lại dùng nó như một liệu pháp giải vây cho hình tượng cũ của “công chúa Disney”, cô đã thực hiện một cuộc đại phẫu hình tượng để giành lại quyền tự trị nghệ thuật. Cú sốc truyền thông ấy chính là nhịp cầu cần thiết để Miley lột xác, trở thành một bản ngã Rock/Country nội lực và trưởng thành như hiện tại.
Tuy nhiên, việc chuyển hướng đột ngột sang 18+ thường là một con dao hai lưỡi. Nó có thể mang lại lượt xem khổng lồ trong ngắn hạn, là bước đệm để họ thay đổi phong cách, nhưng nó có thể tàn phá sự tin tưởng của khán giả và khiến hình ảnh nghệ sĩ trở nên rẻ rúng, thiếu tính bền vững. Yếu tố lớn nhất gây ra sự thất bại của các nghệ sĩ khi thử sức với phong cách 18+ là sự “tham” hình ảnh nhưng “yếu” nội dung với thông điệp rõ ràng. Khi một nghệ sĩ lạm dụng các khung hình nhạy cảm chỉ để khỏa lấp sự nghèo nàn về ý tưởng hoặc một giai điệu nhạt nhòa, họ đang vô tình đánh mất niềm tin của khán giả. Khi nội dung chỉ là những cảnh nóng hiện ra như những lát cắt rời rạc, không phục vụ cho diễn biến tâm lý nhân vật hay chủ đề của bài hát.
Kết quả là, sau khi MV kết thúc, thứ duy nhất đọng lại trong tâm trí người xem không phải là một nốt cao xao xuyến hay một câu từ đắt giá, mà chỉ là những thước phim khoe da thịt sống sượng. Sự phản cảm nảy sinh chính từ khoảng trống thông điệp đó. Thay vì được công nhận như một bước tiến về sự trưởng thành hay phá cách nghệ thuật, nghệ sĩ sẽ bị dán nhãn là “kẻ” câu view bất chấp. Khi cái nhìn lấn lướt cái nghe, sản phẩm không còn là một tác phẩm văn hóa mà trở thành một loại mồi nhử thị giác. Công chúng ngày nay đủ tinh tế để phân biệt đâu là sự táo bạo có tư duy và đâu là sự trần trụi rẻ tiền. Một khi đã bị coi là rẻ tiền, hành trình để nghệ sĩ lấy lại danh dự và sự tôn trọng của khán giả sẽ trở nên gian nan gấp bội, bởi cái bóng của những cảnh nóng vô nghĩa sẽ mãi là một vết gợn che lấp mọi nỗ lực chuyên môn sau này.
 |
| Ca sĩ Jun Phạm trong MV có hình ảnh gây tranh cãi Truth or Dare. Ảnh: FBNV |
Trong quản lý văn hóa, thách thức lớn nhất của kỷ nguyên số không phải việc chọn “cấm” hay “mở”, mà là làm sao để dung hòa giữa hai nhu cầu chính đáng: Bảo vệ tâm hồn giới trẻ trước những nội dung độc hại, đồng thời vẫn tôn trọng quyền tự do biểu đạt của nghệ sĩ đối với khán giả trưởng thành. Một sản phẩm âm nhạc có ca từ gai góc về những mặt trái xã hội hay một MV có hình ảnh táo bạo về tình yêu đôi lứa vốn dĩ là những lát cắt của đời sống thực.
Xử phạt chỉ có tác dụng khi sự việc đã rồi. Khi một MV nhạy cảm đạt hàng chục triệu lượt xem rồi mới bị gỡ, thông điệp độc hại đã kịp thẩm thấu vào công chúng. Rõ ràng, việc chạy theo các sự cố không phải là giải pháp căn cơ. Trong khi đó, các sản phẩm quốc tế với nội dung 18+ vẫn tràn ngập trên các nền tảng xuyên biên giới. Điều này vô tình tạo ra một “nghịch lý bảo hộ”: Chúng ta thắt chặt vòng kim cô với nghệ sĩ nhà, nhưng lại chưa có biện pháp phù hợp với sản phẩm ngoại trôi nổi thị trường.
Cơ chế dán nhãn và phân loại (rating) chính là giải pháp tối ưu mà các nền công nghiệp văn hóa đã áp dụng. Cần khẳng định ngay: Gán nhãn không phải là sự thỏa hiệp với cái xấu hay sự “mở đường” cho đồi trụy. Ngược lại, đó là sự xác lập ranh giới trách nhiệm một cách văn minh. Việc phân loại sản phẩm âm nhạc tương tự điện ảnh, đóng vai trò như một chiếc “khiên” bảo vệ đa chiều. Nó giúp khán giả có quyền lựa chọn nội dung phù hợp với nhãn quan cá nhân, hay giúp trẻ em tránh tiếp xúc sớm với các nội dung chưa phù hợp lứa tuổi. Bên cạnh đó, cơ chế này giúp nghệ sĩ cũng có thể bảo vệ quyền tự do sáng tạo trong một không gian dành riêng cho người trưởng thành. Mô hình này đã chứng minh hiệu quả ở nhiều nước. Hệ thống Parental Advisory (Lời báo của phụ huynh) của Mỹ đã tồn tại hàng thập kỷ. Nó không cấm nghệ sĩ hát về tình dục hay bạo lực, nhưng nó buộc các cửa hàng và nền tảng phải kiểm soát độ tuổi người mua và xem. Hàn Quốc cũng đã áp dụng quy tắc phân loại cực kỳ nghiêm ngặt (12+, 15+, 19+). Một MV bị dán nhãn 19+ sẽ bị cấm phát sóng vào các khung giờ vàng trên truyền hình và yêu cầu xác thực người dùng trên các trang nghe nhạc trực tuyến. Điều này không làm K-pop kém hấp dẫn; ngược lại, nó tạo ra một thị trường minh bạch và chuyên nghiệp.
Trong khi chờ đợi cơ chế dán nhãn và phân loại được xem xét và thực thi, chúng ta cần đánh giá lại vai trò trách nhiệm của các mạng xã hội như Facebook, TikTok, hay nền tảng phát nhạc như YouTube, Spotify trong việc xem lại thuật toán để giới thiệu nội dung phù hợp với khán giả. Đối với các MV 18+, thuật toán đang đóng vai trò tiếp tay cho việc lan truyền nội dung nhạy cảm đến sai đối tượng khán giả do không có bộ lọc đủ mạnh. Nghệ sĩ, vì áp lực “trending”, đôi khi cũng bị cuốn vào vòng xoáy này, cố tình chèn các phân cảnh gây sốc ở những giây đầu tiên để đánh lừa thuật toán và thu hút sự chú ý. Do đó, sự can thiệp của các cơ quan quản lý lúc này không chỉ dừng lại ở việc xử lý nghệ sĩ, mà còn phải là sự làm việc chặt chẽ với các nền tảng xuyên biên giới để họ buộc phải nhận diện và giới hạn đề xuất với các tài khoản đăng ký dưới 18 tuổi, hay yêu cầu xác thực sinh trắc học hoặc thông tin định danh đối với các nội dung được gán nhãn 18+.
Nghệ thuật 18+ không xấu, nó là một phần tất yếu của sự đa dạng văn hóa. Tuy nhiên, để “vùng xám” này không trở thành vùng tối của những giá trị lệch lạc, cần một sự cộng hưởng từ ba phía: Nghệ sĩ cần một cái đầu lạnh và một trái tim tử tế để biết điểm dừng trước sự dung tục; Cơ quan quản lý cần chuyển dịch từ tư duy xử phạt sang gán nhãn tiến bộ; và các nền tảng công nghệ cần thực thi trách nhiệm đạo đức trong việc vận hành thuật toán. Khi nghệ thuật được đặt đúng vị trí với đúng đối tượng khán giả, đó mới là lúc nền công nghiệp văn hóa thực sự trưởng thành.
