Những năm gần đây, sự hiện diện của các yếu tố văn hóa truyền thống trong âm nhạc Việt Nam ngày càng trở nên rõ nét. Không chỉ xuất hiện trong các không gian mang tính thể nghiệm, chất liệu dân gian, bản địa đã bắt đầu đi vào các sản phẩm đại chúng, từ sân khấu biểu diễn đến các sản phẩm lan tỏa trên môi trường số.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở tần suất xuất hiện, mà ở cách chúng được sử dụng. Nếu trước đây, yếu tố truyền thống thường đóng vai trò như một lớp minh họa, tạo điểm nhấn về hình ảnh hoặc âm thanh - thì hiện tại, nhiều nghệ sĩ đã lựa chọn một hướng đi khác: Xem truyền thống như một hệ chất liệu có thể được tổ chức lại, diễn giải lại trong một cấu trúc thẩm mĩ mới.
Sự chuyển dịch này không diễn ra đồng loạt, mà hình thành từ nhiều dòng chảy khác nhau, trong đó có những thử nghiệm âm thầm từ cộng đồng nghệ sĩ độc lập.
Một trong những trường hợp tiêu biểu là ANNAM. Từ các chất liệu như ca trù, chầu văn, quan họ, nhóm xây dựng những tác phẩm âm nhạc điện tử kết hợp với nghệ thuật thị giác và trình diễn. Bên cạnh album 3260, các dự án như Body & Soul hay #ELECTRICCITYPROJECT không đơn thuần làm mới chất liệu truyền thống, mà đặt chúng vào một không gian trải nghiệm đa giác quan, nơi âm thanh, hình ảnh và chuyển động cùng tham gia vào việc kiến tạo ý nghĩa.
Ở đó, truyền thống không còn là một yếu tố đứng bên ngoài để được trưng bày, mà trở thành một phần của cấu trúc - một ngôn ngữ có thể được vận hành cùng các yếu tố của đời sống đương đại.
Nếu các dự án thể nghiệm đặt nền móng cho cách tiếp cận mới với di sản, thì ở những thực hành đa dạng hơn, có thể nhận thấy truyền thống đang dần được “dịch” sang nhiều hệ ngôn ngữ âm nhạc khác nhau.
Với Limebócx, sự kết hợp giữa đàn tranh, beatbox và các thiết bị loop tạo nên một cấu trúc biểu diễn linh hoạt, nơi các làn điệu ca trù, quan họ hay xẩm được đặt trong những nhịp điệu hip-hop, dub và electronic. Từ EP Electrùnic - nơi nhóm thử nghiệm việc “dịch” chất liệu dân gian sang cấu trúc âm thanh hiện đại; đến dự án Thôn Chanh Truyện với cách kể chuyện mang màu sắc trào phúng dân gian, Limebócx cho thấy khả năng biến đổi truyền thống thành một hệ ngôn ngữ linh hoạt, vừa mang tính âm thanh vừa mang tính tự sự.
Trong khi đó, ở một hướng tiếp cận tiết chế hơn, Táo lại lựa chọn cách tích hợp các yếu tố truyền thống vào trong cấu trúc âm thanh đương đại. Trong các sản phẩm gần đây, đặc biệt là Than (Remake Album), những yếu tố như đàn bầu, bát âm, cải lương được đưa vào trong nền tảng hip-hop và R&B như một phần của không gian âm thanh, thay vì tồn tại như những điểm nhấn mang tính trình diễn. Cách xử lí này cho phép truyền thống hiện diện một cách tự nhiên, không phô diễn, nhưng vẫn góp phần định hình cảm xúc của tác phẩm.
Ở góc độ sản xuất âm nhạc điện tử, Teddy Chilla cho rằng việc kết hợp giữa nhạc dân tộc và electronic không đơn thuần là sự chồng lớp giữa hai hệ âm thanh. Chất liệu truyền thống cần được xử lí lại về tiết tấu, cấu trúc và cảm xúc để có thể “sống” trong không gian âm nhạc điện tử, thay vì xuất hiện như một yếu tố ngoại lai. Quan điểm này cho thấy việc tiếp cận truyền thống không nằm ở bề mặt âm thanh, mà ở khả năng tìm ra một logic chung giữa các hệ biểu đạt khác nhau.
Ở một hướng gần gũi hơn với đời sống nghe nhạc hằng ngày, các nghệ sĩ trẻ cũng bắt đầu đưa dân ca vào những định dạng phổ biến như lo-fi hay chillhop. Trong EP Lo-Folk, nhạc sĩ nghệ danh Si Thứ kết hợp các giai điệu dân gian quen thuộc với hòa âm hiện đại, sử dụng piano, guitar cùng các nhạc cụ truyền thống như đàn tranh, đàn bầu trên nền nhịp chillhop nhẹ, tạo nên một không gian âm nhạc vừa mang tính hoài niệm vừa phù hợp với thói quen thưởng thức của khán giả trẻ.
Những thử nghiệm này không phải là hiện tượng mới hoàn toàn. Trước đó, nhóm Empty Spaces trong album Tiến hóa (2016) đã đưa chất liệu xẩm của Hà Thị Cầu vào cấu trúc âm nhạc alternative (ca khúc Xẩm ngược đời), hay sử dụng ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số như Ê-đê trong sáng tác (ca khúc Hừng đông). Trong hip-hop, DSK cũng từng khai thác các bản thu ca trù của Quách Thị Hồ như một phần của chất liệu sáng tác.
Nhìn từ những trường hợp này, có thể thấy truyền thống không còn được tiếp cận như một “nguồn tham khảo” cố định, mà đang dần trở thành một hệ ngôn ngữ linh hoạt, có thể được tái cấu trúc trong nhiều bối cảnh khác nhau.
Không dừng lại ở âm nhạc, việc tái cấu trúc chất liệu truyền thống còn mở rộng sang các không gian sáng tạo liên ngành, nơi âm thanh, hình ảnh, chuyển động và không gian trình diễn cùng tồn tại.
Dự án Cánh đồng di sản của nhạc sĩ Quốc Trung và nhạc sĩ Xinh Xô là một ví dụ. Từ những âm thanh của núi rừng Tây Bắc, dự án tái hiện hành trình dịch chuyển của các cộng đồng dân tộc thiểu số trong bối cảnh đô thị hóa, nơi kí ức về không gian bản địa tiếp tục tồn tại song song với nhịp sống hiện đại.
Ở một hướng khác, dự án Lên ngàn do Nguyễn Quốc Hoàng Anh sáng lập đã đưa nghệ thuật tuồng ra khỏi không gian biểu diễn truyền thống, kết hợp với âm nhạc điện tử, nghệ thuật chuyển động và sắp đặt để tạo nên những trải nghiệm mới cho khán giả. Những tác phẩm như Sơn Hậu - Beyond the Mountain hay Cõi thinh không cho thấy khả năng tồn tại của truyền thống trong những cấu trúc biểu đạt hoàn toàn khác biệt.
Trong thực hành cá nhân, Nguyễn Xuân Sơn cũng là một trường hợp đáng chú ý khi khai thác các nhạc cụ truyền thống và bộ gõ trong các dự án âm nhạc thể nghiệm, sân khấu và video art. Với nền tảng âm nhạc dân tộc, các sáng tác của anh không tạo ra sự đứt gãy giữa truyền thống và hiện đại, mà vận hành như một dòng chảy liên tục.
Từ những thực hành này, có thể nhận thấy một cách tiếp cận mới với văn hóa truyền thống đang dần hình thành. Truyền thống không còn được nhìn nhận như một giá trị cần được bảo tồn nguyên trạng, mà như một nguồn chất liệu có thể tiếp tục được diễn giải, tái cấu trúc và phát triển.
Trong bối cảnh đó, âm nhạc vừa là nơi lưu giữ kí ức, vừa là không gian để những kí ức ấy được thuật lại bằng ngôn ngữ của hiện tại, mở ra những khả năng mới cho sự phát triển của nghệ thuật đương đại Việt Nam.
 |
| Đưa xẩm, chèo vào những thử nghiệm âm nhạc đương đại, chất liệu truyền thống đang được các nghệ sĩ trẻ đặt lại trong ngữ cảnh mới. |
