Đặc biệt, trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, dòng phim này đang được làm mới bằng ngôn ngữ đương đại, để tiếp tục lan tỏa giá trị và hoàn thành sứ mệnh lịch sử trong một thời đại mới. Để có một cái nhìn xác thực hơn về điện ảnh cách mạng, PV báo Văn nghệ đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Phó Trưởng Tiểu ban Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật, Hội đồng Lý luận Trung ương, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam xung quanh vấn đề này.
 |
| Tiến sĩ Ngô Phương Lan |
Điện ảnh cách mạng hôm nay không mất đi vị trí, mà có lúc đã mất đi khả năng hiện diện một cách thuyết phục trong đời sống đương đại. Bởi, trong thực tế đời sống và thị trường, điện ảnh vận hành theo lựa chọn của khán giả, không có dòng phim nào được “đặc cách tồn tại” nếu không tự chứng minh được sức sống của mình. Tôi cho rằng điện ảnh cách mạng chỉ thực sự có vị trí khi nó không còn dựa vào kí ức như một lợi thế, mà chuyển hóa kí ức đó thành trải nghiệm sống động, có khả năng chạm đến con người hôm nay. Bằng chứng là với thành công phòng vé và hiệu ứng xã hội mạnh mẽ, tích cực với một số bộ phim chiến tranh trong vài năm nay, tôi cho rằng chúng ta đang chứng kiến một “làn sóng tái định vị” điện ảnh cách mạng - không còn là dòng phim đứng bên lề thị trường, mà đang quay trở lại như một lựa chọn có sức cạnh tranh thực sự.
Thành công của một số tác phẩm gần đây không phải hiện tượng đơn lẻ, mà là dấu hiệu cho thấy: khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh của hôm nay, nó không chỉ được “tiếp nhận”, mà còn được “lựa chọn”. Điểm khác biệt quan trọng nằm ở chỗ, điện ảnh cách mạng đang dịch chuyển từ vị thế được định hình bởi giá trị sẵn có, sang vị thế phải chinh phục khán giả bằng chính chất lượng nghệ thuật và cảm xúc. Và một khi đã bước vào quỹ đạo đó, tôi nghĩ vị trí của điện ảnh cách mạng sẽ không được xác lập bởi quá khứ, mà bởi khả năng đối thoại với hiện tại.
- Hiện có nhiều phim cách mạng được đầu tư rất lớn nhưng vẫn không chạm được tới khán giả, do cơ chế, người làm nghề hay tư duy quản lí, thưa bà?
Đúng là có những bộ phim như vậy, nhưng câu chuyện không nằm ở chỗ “ai sai”, mà là hệ quả của một cách làm chưa theo kịp thực tế. Ví dụ, nhiều bộ phim đặt hàng đầu tư mạnh vào phần “làm phim”, nhưng lại đầu tư chưa tương xứng cho phần “tạo ra khán giả”. Một bộ phim không thất bại vì thiếu kinh phí, mà vì nó không tạo được sự đồng cảm. Những kết quả gần đây cho thấy rất rõ: Vấn đề chưa bao giờ nằm ở đề tài, mà ở năng lực làm cho đề tài đó trở nên sống động. Những phim chạm được khán giả là những phim dám kể câu chuyện như một trải nghiệm điện ảnh đúng nghĩa, chứ không chỉ là một thông điệp được minh họa. Tôi cho rằng đây là một bước chuyển mang tính sàng lọc: Thị trường đang buộc dòng phim này phải tự nâng chuẩn, từ cách viết kịch bản, xây dựng nhân vật cho đến nhịp điệu và ngôn ngữ hình ảnh. Vấn đề sống còn nằm ở tư duy: khi điện ảnh vẫn được tiếp cận như một công cụ truyền đạt thông điệp một chiều, thì rất khó để tạo ra những tác phẩm có đời sống thực sự. Điện ảnh trước hết phải là nghệ thuật kể chuyện, và chỉ khi câu chuyện đủ sức thuyết phục, thông điệp mới có ý nghĩa.
 |
| Mưa đỏ - bộ phim gây sốt các rạp chiếu năm 2025 |
- Trong thực tiễn sáng tác hiện nay, không ít ý kiến cho rằng điện ảnh cách mạng đang có xu hướng lựa chọn “vùng an toàn”, việc này có đang khiến điện ảnh cách mạng né tránh chiều sâu lịch sử? Làm sao dung hòa yêu cầu chính trị với sức hấp dẫn của ngôn ngữ hiện đại, thưa bà?
“Vùng an toàn” không “nguy hiểm” ở bản thân nó, mà nguy hiểm khi nó trở thành thói quen sáng tạo. Lịch sử không cần được bảo vệ bằng sự đơn giản hóa. Ngược lại, lịch sử chỉ thực sự có sức sống khi được nhìn ở chiều sâu, với đầy đủ tính phức hợp của con người.
Tôi cho rằng yêu cầu chính trị và sức hấp dẫn điện ảnh không phải hai vế mâu thuẫn hay đối lập. Điều đáng lo là khi chúng ta tự đặt chúng vào thế đối lập. Một tác phẩm càng chân thực, càng giàu chiều sâu con người, thì càng có sức thuyết phục - và đó chính là nền tảng bền vững nhất của giá trị chính trị trong nghệ thuật. Điện ảnh cách mạng sẽ không sống bằng kí ức, mà bằng sức chinh phục khán giả hôm nay.
- Điện ảnh cách mạng có nên đặt mục tiêu doanh thu và khán giả như phim thị trường không?
Nếu một bộ phim không có khán giả, thì dù mục tiêu của nó là gì, giá trị cũng khó được lan tỏa. Vì vậy, không thể nói điện ảnh cách mạng đứng ngoài bài toán khán giả. Tuy nhiên, tôi không cho rằng nên đo nó bằng cùng một thước đo ngắn hạn của thị trường, nghĩa là lúc nào cũng “bắt” phim cách mạng phải “ăn khách” như phim giải trí - thương mại. Tuy nhiên, kỉ lục phòng vé của phim cách mạng Mưa đỏ nói với chúng ta rất nhiều điều! Điều cần thiết nhất là một tiêu chí kép cho loại phim “kén khách” này: vừa bảo đảm giá trị tư tưởng, vừa bảo đảm năng lực tiếp cận khán giả. Muốn vậy, phải thay đổi cách chúng ta “đưa phim ra đời sống” - từ phát hành, truyền thông đến giáo dục khán giả. Tôi nghĩ, nếu chỉ làm phim rồi chờ khán giả đến, thì đó không còn là câu chuyện nghệ thuật, mà là sự bỏ lỡ cơ hội, thậm chí là sự vô trách nhiệm với tác phẩm, với khán giả và đặc biệt là với đề tài lớn mà bộ phim khai thác.
- Có nên áp dụng cơ chế đồng sản xuất với tư nhân cho phim cách mạng không? Ranh giới giữa nhiệm vụ chính trị và logic thị trường sẽ ra sao, thưa bà?
Tôi cho rằng nếu điện ảnh cách mạng tiếp tục đứng ngoài các cơ chế hợp tác hiện đại, thì chính nó sẽ tự thu hẹp không gian phát triển của mình. Đồng sản xuất, hợp tác công - tư là xu hướng tất yếu. Vấn đề quan trọng là chúng ta thiết kế quan hệ hợp tác như thế nào. Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo và định hướng giá trị, nhưng không can thiệp mà tạo điều kiện, khích lệ những xu hướng tìm tòi mới mẻ và nỗ lực tiếp cận khán giả. Khi đó, giá trị cốt lõi được bảo đảm, bản sắc dân tộc được phát huy còn ngôn ngữ thể hiện được cởi mở, sáng tạo. Và kết quả sẽ xứng đáng vì thị trường không làm lệch mục tiêu chính trị, mà ngược lại, giúp nó đi xa hơn. Hãy suy nghĩ tích cực rằng thị trường không “làm khó” điện ảnh cách mạng - chính thị trường đang buộc nó phải trở thành điện ảnh đúng nghĩa!
-Cảm ơn bà đã trả lời phỏng vấn của báo Văn nghệ!
Anh Thư (thực hiện)
