Khi đời sống chưa được đảm bảo, câu chuyện giữ nghề, truyền nghề hay thu hút lớp nghệ sĩ kế cận càng trở nên nan giải.
NSƯT Quang Khải (Đoàn Nghệ thuật Cải lương, Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam) cho biết, mức lương cùng các khoản bồi dưỡng tập luyện, biểu diễn của nghệ sĩ sân khấu truyền thống gần như không còn theo kịp thực tế đời sống. Đồng lương ít ỏi nhiều năm qua đã đẩy không ít nghệ sĩ vào cảnh phải “lấy ngắn nuôi dài”, làm thêm đủ nghề chỉ để tiếp tục sống với đam mê sân khấu. Theo quy định hiện hành, tiền bồi dưỡng tập luyện cao nhất đối với diễn viên chính chỉ khoảng 80.000 đồng/buổi tập; các vai thấp hơn dao động khoảng 50.000-60.000 đồng/buổi tập. Mức bồi dưỡng biểu diễn cao nhất khoảng 200.000 đồng/đêm diễn đối với vai chính, các vị trí khác còn thấp hơn. “Có những giai đoạn tập vai chính với cường độ rất cao, nghệ sĩ sút cân, phải tự mua thuốc chữa đau họng, thuốc bổ để giữ sức nhưng tiền bồi dưỡng gần như không đủ. Không ít người phải tranh thủ những ngày không có lịch tập, lịch diễn để chạy show, làm MC, tổ chức sự kiện hay nhận các công việc liên quan đến nghệ thuật nhằm kiếm thêm thu nhập. Với nhiều nghệ sĩ, đó gần như là cách duy nhất để có thể bám trụ với nghề…”, NSƯT Quang Khải chia sẻ. Dù gắn bó với nghề hơn 25 năm, đến nay, nếu cộng cả lương và phụ cấp, thu nhập hằng tháng của anh cũng chỉ hơn chục triệu đồng. Đây không phải trường hợp cá biệt mà là thực trạng phổ biến của nghệ sĩ biểu diễn nghệ thuật truyền thống hiện nay.
Gắn bó với sân khấu tuồng suốt 23 năm, NSƯT Lộc Huyền (Đoàn Nghệ thuật Tuồng, Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam) bày tỏ, để bám trụ với nghệ thuật, chị buộc phải “xoay đủ nghề” bên ngoài như biểu diễn sự kiện, dạy học, dẫn chương trình, sáng tác, biên tập các chương trình lễ hội - sử thi… nhằm có thêm thu nhập trang trải cuộc sống. Theo chị, nếu chỉ trông chờ vào lương và các khoản trợ cấp từ đơn vị công lập, rất khó để bảo đảm chi phí sinh hoạt, nhất là tại các đô thị lớn như Hà Nội. Nghệ sĩ sân khấu truyền thống hầu như ai cũng phải làm thêm, không phải vì thiếu đam mê với nghề, mà vì thu nhập từ nghề quá chật vật để có thể sống được.
Điều đáng nói, phía sau ánh đèn sân khấu là cường độ lao động đặc thù và khắc nghiệt. Nghệ sĩ tuồng phải kết hợp cùng lúc hát, nói lối, vũ đạo, võ thuật, diễn xuất hình thể và hóa trang trong một loại hình sân khấu mang tính ước lệ, cách điệu rất cao. Nhiều vai diễn đòi hỏi nghệ sĩ vừa hát, vừa múa, vừa đánh võ liên tục trong nhiều giờ đồng hồ. NSƯT Lộc Huyền tâm sự: “Có những vai như Đào Tam Xuân, Hồ Nguyệt Cô hay Phàn Định Công, nghệ sĩ phải mặc giáp, mão nặng hơn chục cân, đứng tấn hàng giờ, vận động cường độ cao suốt buổi diễn. Diễn xong gần như kiệt sức. Nhiều nghệ sĩ tuồng gặp vấn đề về khớp gối, cột sống, dây thanh quản từ rất sớm do áp lực nghề nghiệp kéo dài. Thế nhưng, thu nhập và chế độ đãi ngộ hiện nay vẫn chưa tương xứng với công sức lao động đặc thù ấy. Chính điều này khiến không ít nghệ sĩ trẻ chùn bước, còn những người theo nghề lâu năm phải chật vật lấy nghề phụ nuôi nghề chính để giữ lửa với sân khấu truyền thống.”
Có thể thấy, ngay cả những nghệ sĩ đã có nhiều năm kinh nghiệm, vị trí nghề nghiệp ổn định như NSƯT Quang Khải hay NSƯT Lộc Huyền vẫn phải chật vật làm thêm nhiều công việc bên ngoài để duy trì cuộc sống, thì áp lực đối với lớp nghệ sĩ trẻ càng lớn hơn. Nhiều người dù được ký hợp đồng tại các đơn vị nghệ thuật nhưng mức thu nhập vẫn quá thấp so với chi phí sinh hoạt tối thiểu tại các đô thị lớn. Theo Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, NSND Lê Tuấn Cường, hiện mức lương hợp đồng của diễn viên trẻ chỉ dao động khoảng 3-5 triệu đồng/tháng, “không đủ tiền thuê nhà”. Trong khi đó, đào tạo diễn viên sân khấu truyền thống phải mất nhiều năm khổ luyện. Một diễn viên học 4 năm ở trường, về Nhà hát phải đào tạo thêm vài năm nữa mới có thể vững nghề.
 |
| Việc tháo gỡ những “nút thắt” về chế độ đãi ngộ sẽ tiếp thêm động lực để nghệ sĩ yên tâm sống được với nghề. |
Trong bối cảnh ấy, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ, tháo gỡ bài toán đãi ngộ, tiếp thêm động lực để nghệ sĩ yên tâm sống với nghề và gìn giữ những giá trị nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.
Theo Nghị quyết, viên chức và người lao động làm công việc đặc thù tại các đơn vị sự nghiệp công lập nghệ thuật biểu diễn và đơn vị nghệ thuật thuộc lực lượng vũ trang, sẽ được hưởng phụ cấp ưu đãi nghề cùng các chế độ bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn theo lộ trình cho tới khi áp dụng cơ chế tiền lương mới. Đáng chú ý, mức phụ cấp ưu đãi nghề được nâng lên từ 40% đến 60% mức lương hiện hưởng đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống, nghệ thuật cổ điển, xiếc, cũng như nghệ sĩ công tác tại vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo hoặc địa bàn đặc biệt khó khăn. Bên cạnh đó, nghệ sĩ còn được hưởng mức bồi dưỡng luyện tập từ 5% đến 15% mức lương cơ sở cho mỗi buổi tập và từ 15% đến 30% mức lương cơ sở cho mỗi buổi biểu diễn. Ngoài ra, Nghị quyết cũng đề cập việc hỗ trợ đào tạo lại cho nghệ sĩ các ngành múa, xiếc, nghệ thuật truyền thống khi hết tuổi nghề để chuyển đổi công việc. Đây được xem là tín hiệu tích cực, thể hiện sự quan tâm rõ nét hơn đối với đời sống và tương lai nghề nghiệp của giới nghệ sĩ.
Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng, việc triển khai Nghị quyết là tín hiệu rất đáng mừng đối với giới nghệ sĩ, đặc biệt là lực lượng hoạt động trong các loại hình nghệ thuật đặc thù như xiếc. Những chính sách mới về phụ cấp nghề, bồi dưỡng biểu diễn và hỗ trợ đào tạo lại sẽ góp phần tháo gỡ nhiều khó khăn tồn tại suốt thời gian dài, giúp nghệ sĩ yên tâm cống hiến thay vì phải “bươn chải” nhiều nghề để duy trì đam mê với sân khấu. NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh: “Nghệ sĩ xiếc là lực lượng lao động có tính đặc thù rất cao, cường độ tập luyện nặng, nguy cơ chấn thương lớn và tuổi nghề ngắn hơn nhiều ngành nghề khác. Có những nghệ sĩ ngoài 30 tuổi đã không còn đủ điều kiện sức khỏe để tiếp tục biểu diễn, nhưng tuổi lao động vẫn còn rất dài. Tuy nhiên, với mức thu nhập hiện nay, không ít nghệ sĩ thậm chí không đủ điều kiện tài chính để học tập nâng cao hoặc chuyển đổi nghề nghiệp. Trong khi đó, các đơn vị công lập cũng rất khó bố trí nguồn kinh phí hỗ trợ đào tạo lại. Vì vậy, quy định Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo lại cho nghệ sĩ các lĩnh vực xiếc, múa, nghệ thuật truyền thống khi hết tuổi nghề được xem là chính sách có ý nghĩa thiết thực, tạo tâm lý yên tâm cho nghệ sĩ trẻ khi lựa chọn gắn bó với đơn vị công lập.”
NSND Lê Tuấn Cường nhận định, chính sách tăng phụ cấp ưu đãi nghề và bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn theo Nghị quyết là nguồn động viên rất lớn đối với đội ngũ văn nghệ sĩ. Ý nghĩa của chính sách không chỉ nằm ở việc cải thiện thu nhập mà còn là sự ghi nhận kịp thời dành cho những nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời để gìn giữ nghệ thuật truyền thống. Khi đời sống được cải thiện, nghệ sĩ sẽ yên tâm cống hiến hơn, có thêm động lực để giữ nghề, truyền nghề và toàn tâm với sân khấu.
Ở góc độ quản lý, NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, nhiều năm qua, các nhà hát công lập luôn đối mặt với áp lực thiếu hụt lực lượng kế cận. Đào tạo một nghệ sĩ đã khó, giữ được họ với nghề còn khó hơn. Nếu không có chính sách đủ mạnh để cải thiện đời sống thì rất khó duy trì lực lượng kế cận cho nghệ thuật truyền thống. Ông nhấn mạnh, nếu không có những chính sách đủ mạnh về đãi ngộ, thu nhập và môi trường làm nghề, bài toán nhân lực của sân khấu truyền thống sẽ ngày càng nan giải. Ông cũng kỳ vọng việc tăng cường đầu tư và hỗ trợ thiết thực cho nghệ sĩ sẽ tạo thêm nguồn lực để các đơn vị nghệ thuật duy trì hoạt động, thu hút lớp trẻ và tiếp thêm sức sống cho sân khấu truyền thống trong bối cảnh các loại hình giải trí hiện đại tạo sức ép lớn lên việc bảo tồn nghệ thuật dân tộc.
