Đã lâu lắm rồi tôi mới cầm lại con dao nhỏ, vừa xắt vừa cố giữ cho những lát khoai mỏng đều nhau. Cái động tác tưởng như rất bình thường ấy bỗng kéo tôi trở về một khoảng thời gian xa lắc. Những lát khoai nằm kín chiếc nong tre ngoài hiên, nắng hong dần, đổi từ màu trắng ngà sang vàng nhạt. Mùi khoai tươi ngai ngái quyện trong gió.

Có những món ăn người ta nhớ vì ngon. Có những món ăn người ta nhớ vì gắn với một người. Còn khoai lang độn cơm, với tôi, là cả một quãng đời.

Tuổi thơ tôi đi qua những năm tháng bao cấp nhiều thiếu thốn. Trong căn bếp nhỏ luôn có một chiếc nồi nhôm đã xỉn màu đặt trên bếp củi. Bên trong gọi là nồi cơm nhưng thực ra phần nhiều là khoai. Gạo ít đến mức chỉ lẫn vào vài hạt trắng nằm rải rác giữa những miếng khoai vàng. Có lần đi học về, bụng đói cồn cào, mở nắp nồi ra chỉ thấy toàn khoai, tôi đã đứng lặng rất lâu rồi bật khóc. Khi ấy tôi chỉ nghĩ giá như hôm nay được ăn một bữa cơm trắng. Mãi sau này mới hiểu, để có vài lon gạo ấy, ba má đã phải chắt chiu biết bao.

Má tôi làm việc nhà nước cho nên lúc trời chưa sáng má đã dậy. Má đã nhóm bếp, nấu cơm rồi vội vã đến cơ quan. Tan làm lại tất tả ra ruộng. Mùa trồng khoai, đôi chân má lội khắp những luống đất còn ướt sương. Đến mùa thu hoạch, sân nhà rộn ràng hơn bởi những nong khoai trải kín. Tôi vẫn nhớ chiếc bàn xắt khoai làm bằng gỗ, trên gắn một lưỡi dao mỏng. Má ngồi bên chiếc thau nhôm, tay thoăn thoắt đưa từng củ khoai qua lưỡi dao. Tiếng “xoẹt... xoẹt…” vang đều giữa buổi sớm. Tôi lớn lên cùng âm thanh ấy và sau này chỉ cần nhớ lại cũng đủ thấy lòng mình mềm đi.

Khoai được xắt xong phải phơi nhiều nắng mới để dành được lâu. Mỗi buổi sáng trước khi đi làm, má đều dặn chị em tôi canh khoai. Nắng gắt thì trở mặt cho đều. Thấy mây kéo phải gom ngay vào nhà. Ngày ấy, một nong khoai khô là cả mấy tuần lương thực của gia đình. Trẻ con đâu hiểu hết điều đó. Có hôm đang ngồi canh khoai thì lũ bạn rủ đi thả diều. Tôi chạy theo, quên mất chiếc nong ngoài sân. Đến khi mưa ào xuống mới hốt hoảng chạy về. Những lát khoai đã mềm nhũn vì ngấm nước. Khoai đó xem như bỏ đi cho heo ăn.

Ăn cơm độn khoai cũng có nhiều kiểu. Khoai mới thu hoạch thì bở, ngọt và thơm. Khoai để lâu đem phơi rồi nấu lại thường khô hơn, có miếng cứng, có miếng bở tơi. Má thường ngâm khoai trước khi nấu để bớt khô và không bị sượng. Chúng tôi vừa ăn vừa uống từng ngụm nước canh cho dễ nuốt. Bữa cơm thường chỉ có bát rau luộc, chén nước mắm giã ớt hoặc vài con cá đồng kho mặn. Trứng gà hiếm lắm. Có khi chỉ hai quả trứng cho cả nhà, má cắt thành nhiều múi nhỏ như cánh cau để ai cũng có phần.

Bữa cơm chiều luôn ấm áp. Ba lúc nào cũng xới cơm cho từng đứa rồi mới cầm đũa. Má cứ gắp khoai sang bát mình, còn phần cơm ít ỏi lại lặng lẽ đẩy về phía các con. Hồi nhỏ tôi không để ý. Chỉ thấy sao bát của mình lúc nào cũng có nhiều cơm hơn. Sau này nghĩ lại, mới biết người lớn khi ấy đã quen nhường phần ngon cho con từ lúc nào.

Những ngày giáp hạt còn khó hơn. Chum khoai vơi dần, hũ gạo cũng gần cạn. Có bữa cơm loãng đến mức nhìn thấy đáy nồi. Vậy mà tối nào cả nhà cũng ngồi đông đủ quanh mâm. Ba kể chuyện ngoài đồng. Má hỏi bài từng đứa. Chị em tôi ríu rít tranh nhau kể chuyện ở lớp. Tiếng cười nhiều khi át cả tiếng bụng đói. Tôi không nhớ mình đã ăn những gì trong rất nhiều bữa cơm năm ấy, nhưng lại nhớ rất rõ ánh đèn dầu hắt lên gương mặt ba má và tiếng muỗng chạm vào chén sành.

Mỗi mùa khoai đến, sân nhà thơm một mùi rất riêng. Mùi đất mới đào, mùi dây khoai còn nhựa, mùi khoai phơi nắng, mùi khói bếp quyện vào nhau. Chiều nào má cũng gom khoai trước khi sương xuống. Những lát khoai khô được cất vào chum sành, đậy kín bằng tấm mo cau. Thỉnh thoảng mở chum lấy khoai nấu cơm, cả gian bếp lại thơm lên một thứ mùi ngọt bùi rất khó gọi tên. Có lẽ đó là mùi của những tháng ngày chắt chiu.

Bây giờ đi chợ, khoai lang được xếp ngay ngắn trên quầy hàng, củ nào cũng mập mạp, sạch sẽ. Người ta mua khoai để giảm cân, để ăn cho tốt sức khỏe, để làm những món bánh đẹp mắt. Còn tôi, mỗi lần cầm một củ khoai trên tay, điều hiện lên đầu tiên không phải là món ăn, mà là bóng lưng má lom khom ngoài sân, là chiếc bàn xắt khoai đã nhẵn bóng theo năm tháng, là đôi bàn tay nứt nẻ vì vừa cầm cuốc vừa cầm dao.

Đã nhiều năm trôi qua, ba đã mất, má thì già. Căn bếp củi ngày xưa cũng không còn đỏ lửa mỗi sáng. Những chiếc nong tre mục dần, chiếc bàn xắt khoai cũng nằm khuất ở một góc bếp. Chỉ có ký ức là vẫn nguyên vẹn. Mỗi lần trở về, đi ngang khoảng sân cũ, tôi vẫn có cảm giác chỉ cần mở cánh cửa là sẽ nghe tiếng dao xắt khoai vang lên đều đặn, sẽ thấy má ngồi đó, vừa làm vừa giục chị em tôi chuẩn bị đến trường.

Chiều nay, những lát khoai ngoài hiên đã khô. Tôi gom chúng vào hũ thủy tinh rồi vo gạo nấu cơm. Đến lúc nước vừa sôi, tôi bẻ vài lát khoai thả vào nồi. Mùi khoai lan lên, rất nhẹ, rất quen. Tôi chợt hiểu có những ký ức tuổi thơ. Chúng chỉ nằm im đâu đó, đợi một mùi hương, một buổi nắng hay một lát khoai khô để thức dậy.

Bát cơm hôm nay trắng hơn rất nhiều bát cơm của ngày cũ. Nhưng giữa làn hơi nóng bốc lên, tôi vẫn như nhìn thấy những miếng khoai vàng nằm lẫn trong cơm, thấy ba má lặng lẽ ngồi ở đầu mâm, thấy tuổi thơ của mình vẫn còn nguyên trong căn bếp nhỏ. Có lẽ vì thế mà suốt bao năm qua, mỗi lần ăn khoai, tôi chưa bao giờ thấy mình chỉ đang ăn một món quê. Tôi đang gặp lại những tháng năm đã nuôi mình lớn, bằng tất cả sự tằn tiện, nhẫn nại và yêu thương của ba má.

Nguồn: Pinterest