Nhà văn Juan Villoro trong buổi giao lưu với độc giả Hà Nội cuối tháng 4/2026. Ảnh: Phương Bối

Văn học cứu rỗi con người

- Thành công với nhiều vai trò từ nhà văn, nhà báo, người sáng tác kịch bản sân khấu, riêng công việc viết văn có ý nghĩa thế nào với ông?

- Đối với một nhà văn, viết văn là cơ hội để nhìn vào bên trong mình đồng thời cũng là để nhìn ra xung quanh. Viết văn là công việc xem xét lại thực tế. Có thể tìm được rất nhiều sự ngạc nhiên trong việc viết văn. Khi viết văn, bạn phải tò mò đi tìm con đường mới, ở những nơi có nhiều thứ mà mọi người thường coi là những thứ hiển nhiên. Những nhà văn thực sự không bao giờ coi mọi thứ là hiển nhiên. Họ có thể tìm thấy những yếu tố ngạc nhiên lớn nhất ngay trong một không gian nhỏ như ngôi nhà họ ở. Và bất cứ trải nghiệm nào cũng có thể trở thành chất liệu văn học. Cho nên sự tò mò về thế giới trở thành yếu tố quan trọng nhất cho việc viết văn.

- Văn chương đối với người đọc thì sao, thưa ông?

- Sách nói chung, sách văn chương nói riêng là một hình thức độc đáo cho trường kiến thức vì nó đòi hỏi sự tương tác của người đọc. Điều này rất quan trọng trong thời đại số ngày nay với sự có mặt của AI. Trên mạng xã hội, chúng ta thường xuyên nhận được đề tin tức từ điện thoại của mình, từ những thuật toán biết chúng ta rất rõ. Những thuật toán này đưa lại cho chúng ta những thứ mà chúng ta đã có, đã biết. Mọi gợi ý đều dựa trên những gì người dùng đã thích. Đồng nghĩa trên máy tính, điện thoại, thế giới thông tin được mở ra với mỗi người đều bị khép kín, lặp lại. Là người say mê bóng đá, tôi rất thích khi thuật toán mang đến cho tôi những thông tin về đội bóng yêu thích của tôi. Nhưng nó cũng chính là sự kiểm soát độc tài chúng ta.

Trong khi đấy văn hóa nói chung và văn học nói riêng, là những vùng đất chưa được biết đến của những điều rất phức tạp. Ở đó chúng ta tìm thấy nhiều cảm xúc, giấc mơ, những thứ mà máy móc không có. AI rất hữu ích, là công cụ tuyệt vời để xử lý thông tin, nhưng con người thì cần gì đó khác.

- Ví dụ như điều gì, thưa ông?

- Ví dụ như những thế giới tưởng tượng đầy bất ngờ chẳng hạn. Khi viết văn, người viết không chỉ tương tác với thế giới đang sẵn có mà là những thế giới có thể xảy ra. Thế nên văn học là thế giới của những khả năng, của những phát minh chứ không phải chỉ là những thứ đã có. Ví dụ, nhiều thứ ta thấy trong thế giới ngày nay thì thực ra nó đã xuất hiện trong văn chương từ trước đó rất lâu, nhờ vào trí tưởng tượng vô biên của nhà văn. Có nhiều nhà văn có những ý tưởng vượt thời đại và họ chia sẻ ý tưởng đó trong văn chương.

Tóm lại, trong thời đại hiện nay, văn học có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Tôi có thể nói rằng văn học mang tính sống còn với loài người. Văn học giúp giữ tính người trong chúng ta.

Tôi nghĩ thời điểm chúng ta đang sống rất thú vị vì chúng ta nhận được rất nhiều sự kích thích từ các phương tiện kỹ thuật số, từ trí tuệ nhân tạo, từ những cỗ máy đang truyền tải thông tin. Nhưng chính vào lúc này, chúng ta càng cần phải khẳng định giá trị của việc đọc và của những cuốn sách. Một cách để lan tỏa niềm vui đọc sách chính là viết cho giới trẻ.

Lạc quan phải là một lối sống của nhà văn

- Ở trên ông vừa nhắc AI rất hữu ích, là công cụ tuyệt vời để xử lý thông tin, ông nghĩ sao về các nhà văn sử dụng AI sáng tác?

- Bản thân tôi cũng dùng AI để tìm kiếm thông tin cho công việc viết văn. Nó là công cụ hữu ích nhưng cũng rất nguy hiểm nếu chúng ta không biết cách kiểm soát công cụ ấy, để nó kiểm soát lại mình.

Với những nhà văn đang sử dụng AI viết văn, tôi chỉ muốn nói AI không có khả năng sáng tạo, nó chỉ là công cụ để xử lý thông tin. Sáng tạo văn chương là thứ chỉ riêng con người mới có.

- Trong cuộc trò chuyện với sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội gần đây, ông có nhắc tới thông tin một nhà xuất bản ở Mexico mỗi năm làm 800 cuốn sách nhưng chỉ 200 cuốn tồn tại được. 600 cuốn còn lại sẽ bị tiêu hủy. Đó có phải là tình trạng chung của xuất bản văn chương trên đất nước ông?

- Đó là số liệu từ một trong hai tập đoàn xuất bản lớn nhất ở Mexico. Tuy nhiên ở đất nước chúng tôi còn có nhiều nhà xuất bản nhỏ hơn. Các nhà xuất bản này cố gắng bảo vệ sách hơn. Thay vì đốt sách bán chậm, họ có thể hạ giá sách để kích cầu tiêu dùng, hoặc tặng cho các thư viện… Các nhà xuất bản nhỏ làm được điều này bởi họ giải quyết tốt hơn vấn đề chi phí kho bãi cho sách bán chậm. Ở Mexico, với các nhà xuất bản thì một trong những chi phí đắt đỏ nhất là kho bãi. Các nhà xuất bản nhỏ thường in số lượng nhỏ, không mất nhiều chi phí kho bãi. Các nhà xuất bản lớn in số lượng lớn, khi sách không bán được thì họ buộc phải tiêu hủy để giảm chi phí kho bãi.

- Với tỷ lệ sách tồn tại được trên thị trường thấp như vậy thì các nhà văn Mexico sống bằng gì?

- Đại đa số các nhà văn ở đất nước chúng tôi phải sống bằng các nghề khác. Thường họ cũng sẽ làm những công việc liên quan tới văn hóa như giáo viên, nhà nghiên cứu, nhà báo… Bản thân tôi cũng phải làm nhiều nghề khác nhau.

- Trường hợp nhà văn bán được sách số lượng cả triệu bản như ông ở Mexico có nhiều không?

- Rất tiếc là không.

- Vậy ở đất nước ông có các quỹ hỗ trợ dành cho các nhà văn không? Nó thường là quỹ của nhà nước hay tư nhân?

- Chúng tôi cũng có một số học bổng, quỹ hỗ trợ các nhà văn. Đại đa số là các quỹ từ nhà nước, do Bộ Văn hóa phụ trách. Tuy nhiên, cũng có một học bổng từ nguồn vốn tư nhân dành cho các nhà văn dưới 30 tuổi.

Vấn đề của nền văn học chúng tôi là phải mở rộng thị trường người đọc. Và một trong những cách của tôi là viết cho thiếu nhi.

- Ông có lạc quan về người đọc trong một thế giới mà AI đang xâm lấn mạnh mẽ như hiện nay?

- Chà, chúng tôi không có cách nào khác là phải lạc quan (cười). Lạc quan phải là nghĩa vụ với nhà văn. Bởi nhà văn thì không thể nào đợi có nhiều độc giả thì mới viết. Nhà văn phải lấy động lực từ chính công việc viết lách của mình chứ không phải từ độc giả. Cho nên họ bắt buộc phải lạc quan. Lạc quan phải là một lối sống của nhà văn, để tiếp tục công việc sáng tác văn chương nhọc nhằn của mình, không còn cách nào khác.

Tôi đã viết tác phẩm Cuốn sách hoang dã, nói về phép màu của sách, về nhu cầu tìm thấy chính mình trong những tấm gương tuyệt vời đó. Vì vậy, những gì tôi cố gắng làm ở đây chính là thu hút độc giả để họ khám phá ra rằng văn học là một hình thức của hạnh phúc, của niềm vui và kiến thức. Điều đó thì môi trường kỹ thuật số không mang lại được.

Việc có máy tính, điện thoại di động và sử dụng trí tuệ nhân tạo là rất quan trọng, nhưng chúng ta không thể từ bỏ tư duy phản biện, sự phong phú của cảm xúc mà chỉ có thể tìm thấy trong sách.

- Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!