Tôi đã đến đây nhiều lần, có lần đến đúng vào tháng 11, tháng mà năm 1917 Lênin đã lãnh đạo nhân dân vùng lên khởi nghĩa giành chính quyền. Cũng có nhiều lần đến vào mùa xuân hoa nở và cũng có những lần may mắn đến đúng tháng 6, tháng gần như mặt trời núp ở đâu đó không nhìn thấy nhưng bầu trời thì sáng choang, sáng đến tận 22 giờ đêm. Đặc biệt những ngày từ 21 đến 25 tháng 6 thì cả đêm sáng rực rỡ, người Nga gọi là đêm trắng. Đây là hiện tượng do khúc xạ mặt trời bên kia bán cầu phản chiếu qua vùng tuyết trắng Bắc cực, nó như tấm gương khổng lồ hắt ánh sáng mặt trời về với xứ này. Đó cũng là những đêm ai có mặt ở thành phố này đều thức, đều ra đường nhảy múa, ăn uống vui vẻ.
 |
| Nhà văn Trình Quang Phú tại thành phố St. Petersburg. |
Từ thành phố này, chúng tôi đã có lần đứng bên bờ biển Baltic nhìn về phía Phần Lan, ở đó có hồ Razliv với chiếc lều cỏ, nơi Lênin ở tạm trong vai người cắt cỏ thuê. Nhưng chính từ túp lều cỏ nhỏ bé đó Lênin đã lãnh đạo cuộc cách mạng tháng 10 vĩ đại, từ đó Người đã trở về với Petersburg (ngày ấy còn gọi là Petrograd) để lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa thành công. Bản doanh đầu tiên của Lênin ở cung điện Smolny ngay giữa trung tâm thành phố. Bác Hồ khi làm Chủ tịch Nước đến thăm Liên Xô đã đến thăm điện Smolny và được các đồng chí Liên Xô mời ngồi lên chiếc ghế mà ngày xưa Lênin vẫn ngồi để lãnh đạo cuộc cách mạng tháng 10. Người Việt ở Nga ngày nay vẫn gọi St. Petersburg là Len (là gọi tắt từ thành phố Lênin), cũng có ý tứ sâu xa, vì thành phố này Lênin sống từ những năm thanh xuân trai tráng. Người học và hoạt động cách mạng ngay tại thủ đô của đế chế Sa Hoàng. Chúng tôi có dịp đi trên biển Baltic, thậm chí cả đêm trọn vẹn trên con tàu du lịch 5 sao như một khách sạn nổi. Đã ngắm bình minh lên trên mặt biển khổng lồ im phăng phắc, phẳng như một tấm gương để các nàng tiên soi bóng. Tôi đã miên man nghĩ đến con tàu Karl Liebknecht của Liên Xô một trăm năm trước đã đưa Bác từ Cảng Hamburg của nước Đức đi xuyên biển Baltic vượt qua lãnh hải của Ba Lan, Litva, Latvia, Estonia phía Đông và Đan Mạch, Thụy Điển, Phần Lan bên phía Tây đưa Bác cập cảng thành phố Petrograd ngày 30 tháng 6 năm 1923. Ngày đó, trên tàu, thuyền trưởng đã chỉ cho Bác vị trí túp lều cỏ Razliv nơi Lênin đã từng ở trên đất Phần Lan sát với nước Nga.
*
Thanh Long, nghiên cứu sinh tiến sĩ ở Đại học tổng hợp Petersburg, một thanh niên nhanh nhẹn, có trí nhớ tốt, rất am hiểu về vùng đất nhiều sông nước này đã đưa chúng tôi đi thăm lại những nơi in đậm dấu tích Bác Hồ.
Quảng trường Isaskievskiy rộng, tượng thánh Isaac, người đỡ đầu che chở cho người khai mở thành phố Petro trên vùng sông nước này đứng sừng sững giữa quảng trường như một chứng nhân lịch sử. Thánh Isaac ngồi trên lưng ngựa ghì cương, con ngựa cất hai vó lên phi về phía trước. Bên tay phải là khách sạn Astoria 5 sao bậc nhất thành phố. Những ngày đầu tiên đặt chân lên đất nước Xô Viết, Bác đã ở đây, ngày đó là trụ sở của chính quyền Xô Viết. Khách sạn Astoria xây từ năm 1911 hiện đại nhất thời đó, bởi nó có hệ thống hút bụi tự động, có điện thoại nội bộ, có vườn mùa đông trong lòng khách sạn… Sa Hoàng đã quốc hữu hóa nên khi giành chính quyền, lãnh đạo Xô Viết đã dùng làm cơ quan nhà nước, đại diện Quốc tế Cộng sản có văn phòng ở đây. Từ tượng thánh Isaac nhìn về thấy rõ ban công nơi Lênin đứng diễn thuyết với công chúng trong ngày đại meeting. Tôi thầm nghĩ, chắc Bác cũng đã từng đứng nơi đây để nhìn bao quát. Khách sạn Astoria có hai mặt tiền, nối nhau thành hình chữ V, phía trước là một vườn đầy hoa hồng, các sắc hoa đỏ, hồng phớt xen nhau khoe sắc trên những cành đầy gai. Tôi lân la chụp những đóa hồng mới hé nở, chắc ngày trước Bác cũng từng có những buổi sáng ra đây ngắm nhìn những cánh hồng này, và thầm nhắc câu ngạn ngữ “hồng nào chẳng có gai” để nhắc mình trên con đường dấn thân muôn trùng luôn phải vượt qua gian khổ. Bên kia là nhà thờ chánh thống Isaac cổ kính nguy nga trầm mặc được xây từ năm 1710 bằng đá hoa cương với cả trăm cây cột bằng đá nguyên khối, nhiều cây cột nặng đến 114 tấn. Thật là một kỳ công vĩ đại. Dòng sông Moyka lượn qua và nối với sông Neva.
Theo chân Bác, chúng tôi đến Điện Smolny (nơi Lênin chọn làm đại bản doanh của cuộc khởi nghĩa), đến cung điện Mùa Đông và chiến hạm Rạng Đông lịch sử... - những nơi mà một trăm năm trước Bác đã đến thăm khi đặt chân lên đất nước Liên Xô.
Và chúng tôi rất xúc động khi đúng 30 tháng 6 năm 2023, 100 năm ngày Bác Hồ đặt chân đến Liên Xô, Liên bang Nga và Việt Nam ta đã long trọng khánh thành tượng đồng Bác Hồ giữa thành phố. Đồng chí Nguyễn Văn Nên - Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam, thay mặt đất nước Việt Nam đã cùng ngài Andrey Yatskin, Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng Liên bang Nga và ngài Alexander Beglov - Thống đốc thành phố St. Petersburg, cùng nhân dân thành phố St. Petersburg khánh thành tượng Bác. Giữa những ngày mùa Đông giá lạnh, gia đình tôi đến đặt hoa viếng Bác. Bác ngồi trên bục cao ngang đầu người, tượng Bác cao 3 mét nhìn về phương Đông. Khuôn viên tượng nằm trên đường mang tên Khai Sáng và sát đó là đường Hồ Chí Minh đã được nhân dân Liên Xô đặt tên từ năm 1978. Hai con đường Hồ Chí Minh và Khai Sáng chạy song song tạo nên một công viên, mới đây thành phố Petrograd đã đặt tên công viên là quảng trường Hồ Chí Minh. Gần đó, trên con đường Khai Sáng có trường học 488 có không gian trưng bày về Hồ Chí Minh. Thật là xúc động, nơi khởi đầu cuộc cách mạng tháng 10, lập nên nhà nước Xô Viết độc lập, tự do có một không gian về Bác như thế này. Tôi đứng dưới chân tượng Bác nhìn về phía Đông, một sự tình cờ rất hữu duyên, bên trái Bác là con đường mang tên Hồ Chí Minh, bên phải là đường mang tên Khai Sáng (phiên âm tiếng Nga là Prosvetleniye). Hơn 100 năm trước Bác đã đặt chân lên mảnh đất này để đến với đất nước Xô Viết, để hình thành con đường Khai Sáng cho dân tộc. Trời tháng 11 rất rét, chỉ còn âm vài độ nữa là tuyết rơi, nhưng trong chúng tôi bỗng rộn vui, ấm áp. Bác đã truyền năng lượng cho lớp lớp cháu con.
Ở St. Petersburg, đặc biệt có Viện Hồ Chí Minh tại Đại học tổng hợp Petersburg. Đây là Viện duy nhất tại nước Nga chuyên nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng Hồ Chí Minh và những cống hiến to lớn của Người với Việt Nam và quốc tế. Chiều Chủ Nhật đầu tháng 11, Long báo tin giáo sư V.Kolotov mời chúng tôi ăn tối ở nhà Đacha của ông.
Ở Nga, người có khả năng thường có một nhà nghỉ cuối tuần, người Nga gọi là Đacha nằm ở ngoại ô hoặc vùng quê.
V.Kolotov là giáo sư trường đại học tổng hợp Petersburg, ông đã học tiếng Việt ở Việt Nam, có vợ người Hà Nội. Hiện ông là Viện trưởng Viện Hồ Chí Minh của trường. Có thể nói ông là một trong những chuyên gia hàng đầu về Hồ Chí Minh của nước Nga.
Ông và chị Hạnh - vợ ông ra cổng, đứng giữa trời giá lạnh chờ và niềm nở đón chúng tôi. Căn nhà cuối tuần của ông làm bằng gỗ thông, có không gian phòng khách rất cao. Ông không dùng hệ thống sưởi hiện đại, mà đốt lửa bằng gỗ thông trong lò sưởi truyền thống. Chúng tôi ngồi bên ngọn lửa hồng ấm áp để nói chuyện về Bác Hồ kính yêu. Chúng tôi đặc biệt tâm đắc về mối tình hữu nghị lâu đời giữa hai nước Việt-Nga do Bác dày công gầy dựng.
Giáo sư Kolotov cho biết Viện Hồ Chí Minh đã nghiên cứu nhiều về hệ tư tưởng Hồ Chí Minh, về lịch sử Việt-Liên Xô-Nga. Đặc biệt, ông nói với tôi rất say sưa về việc Bác Hồ vận dụng Tôn Tử binh pháp và Tam thập lục, ông lưu tâm về bản dịch của Bác từ tháng 2 năm 1945. Ông cho biết Viện ông đã xuất bản bằng tiếng Nga tác phẩm: “Hồ Chí Minh về binh pháp của Tôn Tử và Khổng Minh trong chiến lược Việt Nam” do chính ông dịch từ bản tiếng Việt của Bác Hồ. Ông dùng một câu của Tôn Tử nói từ năm 512 trước công nguyên để khẳng định tài năng vĩ đại của Bác: “Không đánh mà khuất phục đối phương mới là người giỏi trong những người giỏi vậy”.
Sự kiện Bác Hồ đến thành phố St. Petersburg đã 100 năm rồi, nhưng trong tôi và trong Kolotov vẫn thấy như mới đâu đó, vẫn mới nguyên và chúng tôi vẫn tìm tòi những tư liệu về Bác khi Người đến đây để khẳng định con đường cứu nước, để từ đây Bác trở về nước lãnh đạo cuộc cách mạng Tháng Tám thành công.
