Hồi còn trẻ, trong thời gian học tập ở Liên Xô (cũ), tôi đã từng vân vi trước những câu thơ của Evgueni Evtushenko: “Ở đây những ai thi nhân thiên bẩm/ Phải tràn đầy ý thức công dân kiêu hãnh/ Nhà thơ ở đây là hình ảnh thời đang sống/ Nét ảo mờ phác họa tương lai…” Cũng do chịu ảnh hưởng từ cách tư duy này, tôi đã đúc kết những lời tự động viên khi bước chân vào con đường tạo chữ: “Đừng sợ sự chối bỏ khi ta còn trẻ. Cứ viết như mình cảm thấy cần phải viết. Đừng ngại sự gièm pha khi ta đứng tuổi. Cứ viết như mình cảm thấy cần phải viết… Ngay cả nếu như không có ai thích những gì ta viết thì vẫn còn một người cần ta viết: đó là chính ta! Chẳng lẽ đó không là lý do chính đáng để ta tiếp tục viết ư?!”
|
Thế rồi, trưởng thành dần lên, tôi lại bị lôi cuốn theo những cách định nghĩa về nghề khác nữa. Thí dụ như câu nói của nhà văn Nga Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn, rằng: Sức mạnh của văn học nằm ở khả năng “Không cho phép sự dối trá trở thành điều bình thường”. Hay văn hào Pháp Guy de Maupassant: “Nhà văn chỉ có thể làm độc một việc: quan sát sáng rõ sự thật của cuộc sống và thể hiện lại nó một cách tài năng.” Thật đơn giản và dễ hiểu! Nhưng rất không dễ để làm đúng.
Và trưởng thành hơn nữa, tôi đã bị lôi cuốn theo sự mô tả của nhà văn Argentina, Jorge Luis Borges, về cách hình dung cổ kính nhất về những người tạo chữ. Trong truyện ngắn nổi tiếng Tấu trình của Brodie, Borges đã viết về một bộ lạc sống trong những cánh rừng nhiệt đới Brazil để phản ánh những quan niệm của ông về chủ nghĩa nhân đạo và bản sắc văn hóa của nhân loại. Theo đó, nhà thơ (nhà văn) được xác định như sau: “Thành phần nữa đáng để ý của bộ lạc là các nhà thơ… Nếu bài thơ không làm ai xúc động cả thì sẽ chẳng có chuyện gì xảy ra. Nhưng nếu lời bài thơ mà xao xuyến lòng người, thì tất cả sẽ im phăng phắc… Họ cảm thấy như Thượng đế đã truyền cảm hứng cho anh ta và sẽ không ai trò chuyện với anh ta… Nhà thơ, nếu có thể, thường tìm nơi lẩn trốn ở vùng gió cát tròng trành...” Hiểu được những gì Borges đã chia sẻ một cách ẩn dụ và sâu sắc thì sẽ rất mau lẹ nhận ra sứ mệnh khó khăn của nghề viết. Và đó là câu chuyện không chỉ của một thời hay của một quốc gia. Đó là nỗi niềm chung của nhân loại từ cổ chí kim.
Trong giai đoạn hiện tại, thế giới đang xuất hiện nhiều cuộc thảo luận về sứ mệnh của nhà văn và về sự cần thiết hay không cần thiết của các nhà văn, nhà thơ với tư cách là thành viên của một nghề nghiệp. Ở tất cả các quốc gia đã và đang có những biến đổi nhanh chóng trong mọi lĩnh vực theo đà phát triển của quá trình số hóa. Trong thời đại số như đang diễn ra, khi thông tin lan truyền rất nhanh nhưng thường ngắn gọn và phân mảnh, văn học giúp con người hiểu sâu hơn về cảm xúc, hoàn cảnh và trải nghiệm của người khác. Nhà văn, nhà thơ hiện tại không còn chỉ là những “người dẫn dắt tư tưởng” hay những nhà tiên tri, mà ngày càng trở thành những người ghi chép biên niên của thời đại, những nhà phân tích xã hội và những người khơi gợi lòng đồng cảm, giúp con người thấu hiểu và lý giải thực tại một cách hữu lý và có tình nhất. Nhiều nhà văn, nhà thơ được xem là “người làm chứng” cho lịch sử, ghi lại những gì một thế hệ đã trải qua để các thế hệ sau có thể hiểu về cha ông. Tuy nhiên, họ không chỉ ghi chép sự kiện mà còn thể hiện góc nhìn, cảm xúc và suy tư của con người trước lịch sử. Thông qua nhân vật và câu chuyện, những người tạo chữ khơi dậy lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, ý thức về công lý, tự do, hòa bình và phẩm giá con người. Văn học, như bản chất của nó, cần giúp con người suy ngẫm về những lựa chọn đạo đức trong một thế giới nhiều biến động và đa tín ngưỡng. Điều này góp phần tăng cường sự đồng cảm giữa các cá nhân và các nền văn hóa.
Trong thế giới phát triển hiện đại ngày nay, nhà văn, nhà thơ không nhất thiết phải và cũng không thể cung cấp lời giải cho mọi vấn đề, nhưng có thể giúp xã hội nhìn nhận lại các định kiến, các giá trị và những mâu thuẫn cần giải quyết của xã hội. Trong thế giới hiện đại đó, có những nhà thơ nhìn cuộc đời “những ngày ta đang sống đây là những ngày đẹp nhất” (Chế Lan Viên).
Trong bối cảnh thế giới trong dòng chảy thông tin dồn dập, văn học càng cần phải tạo nên chất liệu và sự hấp dẫn để giúp nuôi dưỡng khả năng đồng cảm, cho phép con người nhìn thế giới một cách cảm thông và thấu hiểu qua các góc nhìn của những người khác. Một tác phẩm lớn thường khuyến khích đối thoại và tư duy phản biện theo hướng tích cực, nhân văn. Trong lúc phản ánh hiện thực một cách sát gần nhất, những người tạo chữ phải giúp cho cộng đồng gìn giữ ký ức lịch sử, bảo vệ các giá trị nhân văn, nuôi dưỡng tư duy phản biện và góp phần định hình đời sống tinh thần của xã hội. Họ phải là sức mạnh để vượt qua khác biệt, hướng tới sự liên kết, hòa hoãn và hòa thuận để cùng phát triển.
Sáng tạo văn học ngày càng trở nên giống như những cuộc đối thoại, trong đó những người tạo chữ và độc giả cùng nhau tìm kiếm lời giải cho những vấn đề đạo đức phức tạp của thời đại. Và bởi vì đối tượng độc giả luôn luôn không thuần nhất, thậm chí còn trái ngược nhau trong nhiều trường hợp nên các cuộc tranh luận, phản biện về cùng một tác phẩm không còn là chuyện lạ ở thời đại của chúng ta. Tuy nhiên, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, công việc của người tạo chữ vẫn tiếp tục mang ý nghĩa to lớn. Nhà thơ, nhà văn, nhà bình luận Yulia Poselennovaya, một gương mặt khá nổi bật trên văn đàn Nga đương đại, đã chia sẻ: “Nhà văn chính là đỉnh cao mà mọi người đều hướng tới. Dù ngày nay giới trẻ đọc sách ít hơn trước, nhưng chính từ các cuốn sách lại ra đời những bộ phim và trò chơi điện tử - những hình thức giải trí rất gần gũi với thế hệ trẻ. Tác giả của cuốn sách là nguồn gốc đầu tiên, là điểm khởi đầu quyết định việc độc giả, hay khán giả và người chơi các bộ phim, trò chơi được chuyển thể từ tác phẩm của họ sẽ lựa chọn điều gì. Họ sẽ hướng tới lòng nhân ái, sự cảm thông, tính trung thực, tinh thần tương trợ và tri thức, hay sẽ chọn một con đường khác. Nhà văn là người dẫn dắt người khác. Trách nhiệm đặt lên vai người cầm bút vô cùng lớn, bởi họ góp phần định hình tư duy và tâm hồn con người. Chính vì thế, trở thành một nhà văn là điều vô cùng khó khăn. Và cũng vì vậy mà chỉ có rất ít nhà văn thực sự trở nên nổi tiếng và được đông đảo độc giả đón đọc…”
Vâng, khởi thủy trong mọi sự vẫn là lời, là những con chữ! Trong thế giới tràn ngập tinh thần truyền thông đương đại, nhà văn (nhà thơ) vẫn không bị mất đi vai trò khởi nguồn của mình. Một vai trò tối quan trọng!
Và cũng vì ý nghĩa tối quan trọng đó nên những yêu cầu của xã hội đối với các tác phẩm của những người tạo chữ càng trở nên nghiêm túc, và nghiêm khắc!
