Một tác phẩm chỉ thực sự tạo được giá trị khi có khả năng tìm thấy công chúng, duy trì đời sống biểu diễn, tạo nguồn thu và tiếp tục được đầu tư để phát triển. Nói cách khác, sân khấu cần chuyển từ logic “dựng vở diễn” sang tư duy xây dựng một “sản phẩm văn hóa” có vòng đời và thị trường.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó đặt mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành một trong những trụ cột của phát triển bền vững.
Một chuyển động đáng chú ý đang diễn ra trong đời sống sân khấu, các nhà hát bắt đầu thay đổi cách nhìn về tác phẩm. Nếu trước đây, dựng xong một vở, đưa lên sân khấu và khép lại chu kỳ sáng tạo, thì nay đã khác. Tác phẩm được nhìn như “tài sản văn hóa” có khả năng tiếp tục được làm mới, tái cấu trúc và khai thác trong nhiều không gian, với những nhóm công chúng khác nhau. Từ một vở diễn, có thể hình thành nhiều phiên bản, nhiều cách tiếp cận và những đời sống mới, qua đó kéo dài tuổi thọ tác phẩm và mở thêm những cánh cửa đến với khán giả.
Nhà hát Múa rối Việt Nam phát triển chương trình In bóng Long Thành từ tác phẩm Cảm xúc Long Thành, đưa vào biểu diễn thường xuyên tại Area 75 - Art & Auction (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội). Từ một tác phẩm đã có, nhà hát tiếp tục làm mới cách thể hiện, lựa chọn không gian phù hợp và hướng tới những nhóm khán giả rộng hơn. Tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam, vở cải lương - xiếc Trần Nhân Tông mở ra một cách tiếp cận khác khi kết hợp hai loại hình nghệ thuật để làm mới chất liệu truyền thống. Hơn 12 suất diễn luôn hết vé cho thấy câu chuyện lịch sử vẫn có thể tiếp tục chạm đến công chúng khi được kể bằng ngôn ngữ sân khấu mới, giàu sức hấp dẫn hơn.
Thành phố Hà Nội cũng đang từng bước đưa sân khấu ra khỏi những suất diễn đơn lẻ, hướng tới xây dựng những sản phẩm nghệ thuật có đời sống lâu dài và gắn với du lịch Thủ đô. Thành phố đã xây dựng chuỗi 5 chương trình nghệ thuật chất lượng cao gồm: Nét duyên Chèo Hà thành của Nhà hát Chèo Hà Nội, Chuyện Hà Nội - Một ngày rất Hà Nội của Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long, Người con gái Hà thành của Nhà hát Cải lương Hà Nội, Những người con Hà Nội của Nhà hát Kịch Hà Nội và chương trình nghệ thuật chất lượng cao của Nhà hát Múa rối Thăng Long. Các chương trình được định hướng biểu diễn định kỳ, từng bước tạo dấu ấn riêng và hình thành thói quen thưởng thức cho công chúng.
Đạo diễn, Nghệ sĩ ưu tú Nghiêm Nhan cho rằng, sân khấu cần thay đổi cách đầu tư thay vì dồn nguồn lực cho từng vở diễn rồi khép lại sau khi hoàn thành, cần xây dựng cách làm có thể tạo giá trị và quay trở lại nuôi dưỡng sáng tạo. Nghệ sĩ và tác phẩm vẫn là hạt nhân, nhưng để một vở diễn thực sự đến được với công chúng, phía sau còn cần cả một chuỗi hỗ trợ từ không gian biểu diễn, truyền thông, công nghệ, bản quyền, du lịch đến sự tham gia của doanh nghiệp và chính sách. Nói cách khác, một vở diễn hay chưa đủ để tạo nên một sản phẩm sân khấu có sức sống. Tác phẩm cần được đưa đến đúng khán giả, ở đúng không gian, bằng cách tiếp cận phù hợp; từ đó hình thành doanh thu và nguồn lực để tiếp tục đầu tư cho những sáng tạo mới. Khi các khâu ấy nối được với nhau, sân khấu mới có thể tạo thành một vòng tuần hoàn “sáng tạo - công chúng - doanh thu - tái đầu tư - sáng tạo”. Đó cũng là lúc giá trị nghệ thuật không dừng lại trên sàn diễn mà có thể tiếp tục lan tỏa và tạo thêm giá trị trong đời sống.
Nếu sáng tạo là điểm khởi đầu, công chúng mới quyết định một tác phẩm có thể sống được bao lâu. Dù đã xuất hiện những tín hiệu tích cực, thực tế vẫn còn nhiều tác phẩm được đầu tư công phu nhưng sau liên hoan, hội diễn lại ít có cơ hội tiếp tục đến với khán giả. Có vở chỉ sáng đèn vài suất rồi dừng lại. Khi tác phẩm không có đời sống tiếp nối, nguồn lực đầu tư khó được thu hồi, càng khó tạo nguồn để tái đầu tư cho những sáng tạo mới. Vì thế, điểm nghẽn của sân khấu hiện nay không hẳn là thiếu tác phẩm, mà là thiếu con đường đưa tác phẩm đến với thị trường và giữ chúng ở lại với công chúng.
Từ thực tiễn hoạt động của Nhà hát Kịch Hà Nội, Giám đốc Nhà hát, Nghệ sĩ nhân dân Trung Hiếu cho rằng: Dù vở diễn chất lượng nhưng thiếu chiến lược định vị, truyền thông và phân phối phù hợp, vẫn khó tiếp cận công chúng. Để sân khấu vận hành theo hướng công nghiệp văn hóa, cùng với đầu tư cho nghệ thuật và hiện đại hóa cơ sở vật chất, các nhà hát cần nghiên cứu khán giả, đổi mới quảng bá, ứng dụng công nghệ trong bán vé, quản trị và phân tích dữ liệu thị trường. Đây là bước chuyển từ tư duy “làm vở diễn” sang xây dựng, vận hành và khai thác một sản phẩm văn hóa.
Trong môi trường giải trí ngày càng cạnh tranh, sân khấu phải chủ động kể câu chuyện về chính sản phẩm của mình, xây dựng thương hiệu cho chương trình và tạo được lý do đủ hấp dẫn để công chúng lựa chọn. Đạo diễn Đường Minh Giang cho rằng, cần chuyển từ đầu tư cho từng tác phẩm sang xây dựng hệ thống có khả năng tạo giá trị và tái đầu tư cho sáng tạo. Trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, nghệ sĩ và tác phẩm là hạt nhân; không gian biểu diễn, công nghệ, truyền thông, bản quyền, du lịch, doanh nghiệp và chính sách là những mắt xích kết nối. Trọng tâm là đầu tư cho con người và những tác phẩm có khả năng biểu diễn dài hạn, xây dựng thương hiệu, khai thác bản quyền, mở rộng thị trường trong nước và từng bước vươn ra quốc tế.
Đặc biệt, với sân khấu truyền thống, đây là bài toán có ý nghĩa sống còn. Chèo, tuồng, cải lương, múa rối đều có những giá trị riêng biệt, nhưng nếu chỉ giữ nguyên phương thức trình diễn cũ mà thiếu đổi mới về cách kể chuyện, không gian, truyền thông và trải nghiệm, khả năng mở rộng công chúng sẽ bị hạn chế. Cùng với đó, bản quyền cũng cần được xem là một tài sản có khả năng tạo giá trị. Một tác phẩm không nên chỉ được khai thác qua tiền vé của vài suất diễn. Nếu có chiến lược phù hợp, tác phẩm còn có thể mở rộng sang ghi hình, nền tảng số, chuyển thể, hợp tác quốc tế, giáo dục, du lịch và nhiều hình thức khai thác khác. Khi quyền tác giả được bảo vệ, sản phẩm được định vị và thị trường được mở rộng, một tác phẩm có thể tạo ra nhiều dòng giá trị thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phòng vé.
Sân khấu Việt Nam đang sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa giàu bản sắc, nhưng giá trị ấy chỉ được nhân lên khi tác phẩm tìm được công chúng và có đời sống lâu dài. Một vở diễn hay mới là điểm khởi đầu; để tạo thành sản phẩm văn hóa, tác phẩm cần thị trường, khả năng tiếp tục biểu diễn và nguồn lực tái đầu tư cho sáng tạo. Vì thế, chuyển từ “làm vở” sang “xây dựng sản phẩm” là thay đổi căn bản trong tư duy. Nhà hát phải tính đến vòng đời tác phẩm, nghệ sĩ cần hiểu công chúng, doanh nghiệp tham gia mở rộng thị trường và chính sách tạo điều kiện để các nguồn lực cùng vận hành. Khi đó, sân khấu có thể vượt khỏi giới hạn của một suất diễn, trở thành một phần của công nghiệp văn hóa, giữ được bản sắc, chạm được tới công chúng và tạo ra giá trị.
 |
| Vở diễn "In bóng Long Thành", Nhà hát Múa rối Việt Nam. Nguồn: Báo Văn Hóa |
