Nhưng, so với các loại hình nghệ thuật khác, nhạc kịch vẫn là lĩnh vực khá xa lạ với số đông khán giả. Thể loại này đòi hỏi rất khắt khe, đó là diễn viên phải giỏi ít nhất hai hoặc ba kỹ năng cùng lúc: hát, múa và diễn xuất. Song trên thực tế, số nghệ sĩ Việt đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn đó hiện nay vẫn rất ít. Thêm vào đó, hệ thống đào tạo chuyên biệt về nhạc kịch ở Việt Nam gần như chưa hoàn chỉnh, khiến nhiều đơn vị nghệ thuật khi muốn dựng vở đều phải tự mày mò hoặc đào tạo lại diễn viên từ đầu.
Những vở nhạc kịch thuần Việt liên tiếp ra mắt, khán phòng nhiều đêm kín chỗ và sự “nhập cuộc” của các đơn vị nghệ thuật công lập và xã hội hóa cho thấy nhạc kịch Việt Nam đang bước vào giai đoạn sôi động. Tuy nhiên, phía sau bức tranh nhiều gam sáng vẫn là bài toán về nguồn nhân lực, cơ chế đào tạo, đội ngũ sáng tạo và thị trường khán giả. Khi nền móng chưa đủ vững, hành trình xây dựng một nền nhạc kịch chuyên nghiệp vẫn còn nhiều thử thách.
Những vở nhạc kịch được xuất hiện liên tục như Sóng, Dế Mèn phiêu lưu ký, Giấc mơ Chí Phèo, Khát vọng đỏ, Lửa từ Đất, Không gia đình… cho thấy nhạc kịch Việt Nam đã bước sang một giai đoạn sôi động hơn. Các đơn vị nghệ thuật không còn e dè với loại hình vốn được xem là “đốt tiền”, mà chủ động đầu tư những dự án quy mô, khai thác chất liệu lịch sử, văn học và văn hóa dân tộc để tạo dấu ấn riêng. Cùng với sự đón nhận ngày càng tích cực của khán giả trẻ, những tín hiệu ấy cho thấy nhạc kịch đang dần tìm được chỗ đứng trên thị trường biểu diễn.
Sự ra đời của nhiều vở nhạc kịch, một loại hình nghệ thuật mang tính giải trí cao, được công chúng đón nhận nồng nhiệt trong thời gian qua, đang dần khẳng định vị trí của thể loại sân khấu nhạc kịch trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Thế nhưng, sự sôi động trên sân khấu vẫn chưa phản ánh đầy đủ “sức khỏe” của cả lĩnh vực. Điều nhạc kịch Việt Nam còn thiếu không chỉ là những vở diễn hay, mà là một hệ sinh thái đủ mạnh để nuôi dưỡng loại hình nghệ thuật này.
Thực tế cho thấy, đã có hàng loạt tác phẩm nhạc kịch được đầu tư từ hàng chục triệu đồng, đến hơn chục tỷ đồng đã công diễn, một số còn là dự án, đang trong quá trình thực hiện.
Đó chính là điểm sáng của sự bứt phá về nghệ thuật và giải trí, đang hoạt động và phát triển mạnh mẽ, giữa thời buổi thị trường sân khấu có nhiều khó khăn về mặt bằng tổ chức biểu diễn, tác giả, kịch bản, lượng khán giả đến với sân khấu…
Theo NSƯT Cao Ngọc Ánh (Nhà sáng lập hệ sinh thái nhạc kịch CNA Creative Arts), nhiều người cho rằng rào cản lớn nhất là thiếu diễn viên có thể hát, diễn và vũ đạo cùng lúc. Song, đó mới chỉ là “phần nổi” của tảng băng. Điểm yếu cốt lõi nằm ở nền tảng đào tạo. Việt Nam vẫn chưa có giáo trình đào tạo chuyên sâu dành riêng cho nhạc kịch. Việc áp dụng nguyên mẫu giáo trình phương Tây cũng không khả thi bởi khác biệt về thể lực, hình thể và kỹ năng vận động của diễn viên Việt.
Khoảng trống ấy còn kéo dài đến đội ngũ sáng tạo. Biên kịch, đạo diễn, nhạc sĩ hay nhà sản xuất am hiểu đặc trưng của nhạc kịch vẫn rất hiếm. Vì thiếu lực lượng chuyên nghiệp, nhiều kịch bản được hình thành theo tư duy kịch nói rồi mới ghép thêm ca khúc và vũ đạo. Khi đó, âm nhạc chưa thực sự trở thành động lực dẫn dắt câu chuyện, mà chủ yếu làm nhiệm vụ minh họa cảm xúc.
Ở góc nhìn sáng tạo, nhạc sĩ Dương Cầm cho rằng lợi thế của nhạc kịch Việt nằm ở khả năng kể những câu chuyện Việt bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Muốn chinh phục khán giả hôm nay, âm nhạc phải đủ sức lan tỏa, sân khấu phải đạt trình độ dàn dựng cao và diễn viên phải làm chủ đồng thời cả thanh nhạc, diễn xuất lẫn vũ đạo. Đó mới là nền tảng để hình thành những tác phẩm có bản sắc và đủ sức cạnh tranh.
 |
| Nhiều vở nhạc kịch thuần Việt được khán giả đón nhận tích cực, mở ra cơ hội hình thành một thị trường biểu diễn chuyên nghiệp. Ảnh: Vở nhạc kịch Lửa từ Đất |
Sau hơn 60 năm hình thành và từng bước khẳng định vị thế, nhạc kịch Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá khi ngày càng nhiều đơn vị nghệ thuật mạnh dạn đầu tư những vở diễn quy mô. Song, vài thành công riêng lẻ vẫn chưa đủ tạo dựng một thị trường thực sự. Để phát triển bền vững, nhạc kịch phải được đặt trong một hệ sinh thái đồng bộ, kết nối từ đào tạo, sáng tác, sản xuất đến biểu diễn và phát triển công chúng.
Theo NSƯT Cao Ngọc Ánh, nếu nguồn nhân lực là nền móng thì khán giả chính là yếu tố quyết định sức sống của loại hình này. Với đặc trưng kết hợp ca hát, diễn xuất và vũ đạo, nhạc kịch đòi hỏi người xem có thời gian làm quen, tích lũy trải nghiệm và hình thành thói quen thưởng thức. Vì vậy, mở rộng công chúng phải trở thành chiến lược song hành với đào tạo nghệ sĩ.
Để từng bước hình thành lớp khán giả mới, NSƯT Cao Ngọc Ánh cho rằng nhạc kịch nên hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống thông qua trường học, workshop, hoạt động trải nghiệm hay các suất diễn định kỳ. Khi tiếp cận từ sớm, đặc biệt với giới trẻ, khoảng cách giữa sân khấu và công chúng sẽ dần thu hẹp, tạo nền tảng cho thị trường phát triển.
Ở góc độ thị trường, nghệ thuật chỉ thật sự tạo sức bật khi hình thành vòng kết nối bền chặt giữa tác phẩm, nghệ sĩ và người xem. Lượng khán giả tăng sẽ khuyến khích các đơn vị mạnh dạn đầu tư, mở rộng quy mô sản xuất, đồng thời tạo điều kiện để giá trị lao động nghệ thuật được nhìn nhận xứng đáng hơn.
Hiện giá vé nhạc kịch dao động từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng, song vẫn chưa phản ánh đầy đủ chi phí dàn dựng và công sức của nghệ sĩ, những người cùng lúc đảm nhiệm ca hát, diễn xuất, vũ đạo. Một vở diễn còn đòi hỏi nguồn lực lớn cho âm nhạc, mỹ thuật sân khấu, phục trang, kỹ thuật và nhiều tháng tập luyện. Vì vậy, muốn thị trường vận hành ổn định, yếu tố tiên quyết vẫn là một cộng đồng khán giả đủ rộng và gắn bó.
Theo NSƯT Cao Ngọc Ánh, hội nhập quốc tế mở ra cơ hội để nhạc kịch Việt Nam tiếp cận quy trình sản xuất hiện đại, phương pháp đào tạo chuyên sâu và mô hình vận hành chuyên nghiệp. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở bản sắc văn hóa. Cùng với đó là học hỏi tinh hoa thế giới phải đi cùng khả năng sáng tạo bằng chất liệu Việt Nam.
Nữ nghệ sĩ cho rằng các tác phẩm quốc tế nên chuyển ngữ, Việt hóa để khán giả dễ tiếp cận. Xa hơn, sân khấu nhạc kịch cần kể những câu chuyện của người Việt, phản ánh lịch sử, văn hóa và hơi thở đương đại bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Chính bản sắc ấy sẽ tạo nên dấu ấn riêng, giúp nhạc kịch Việt khẳng định vị trí trong dòng chảy nghệ thuật đương đại.
Nhạc kịch là loại hình tương lai của sân khấu. Nhưng, để đạt được điều đó, sẽ còn là một quãng đường dài để sân khấu nhạc kịch phát triển và đạt được sự mong mỏi của những người làm nghệ thuật, đồng thời chinh phục khán giả.
Bên cạnh đó, muốn đi đường dài, nhạc kịch Việt không thể chỉ trông chờ vào những “điểm sáng” nhất thời. Chỉ khi việc đào tạo, sáng tạo, biểu diễn và phát triển công chúng cùng vận hành trong một chiến lược thống nhất, loại hình này mới từng bước hình thành thị trường chuyên nghiệp, trở thành một mắt xích giàu tiềm năng của công nghiệp văn hóa Việt Nam.
