Với họa sĩ Lê Trí Dũng, linh hồn ấy chính là những năm tháng trận mạc, những vó ngựa. Xem tranh của ông, người ta không chỉ thấy kí ức của một thời hoa lửa, thấy hình dáng một loài vật kiêu hùng, mà thấy cả chiều dài lịch sử, thấy khói bụi chiến trường, thấy tiếng gầm vang của trận mạc, và thấy cả dòng chảy của thời gian được cô đọng trên từng thớ toan, nét cọ.
 |
| Họa sĩ Lê Trí Dũng |
Trước khi trở thành một họa sĩ tên tuổi, Lê Trí Dũng từng là lính xe tăng. Chàng trai Lê Trí Dũng đã gác lại những ước mơ giảng đường Trường Cao đẳng Mỹ thuật, tình nguyện lên đường nhập ngũ tham gia chiến đấu vào những năm tháng chiến tranh khốc liệt nhất tại chiến trường Quảng Trị, những năm 1972-1973, rồi có mặt tại Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975 trong đội hình Lữ đoàn xe tăng 203. Sinh năm 1949 tại Hà Nội, trong gia đình truyền thống mỹ thuật, có cha là họa sĩ Lê Quốc Lộc – một bậc thầy tranh sơn mài (Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật), anh trai là họa sĩ Lê Huy Văn – nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, chị gái là nữ họa sĩ Lê Kim Mỹ, nguyên giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Lê Trí Dũng được tắm mình trong không gian tri thức và nghệ thuật từ nhỏ.
Từ môi trường ấy, cùng những trải nghiệm bom đạn, ranh giới giữa sự sống và cái chết, đã nhào nặn nên một bản ngã nghệ thuật đầy dữ dội, kiêu hùng mà giàu trắc ẩn, một tâm hồn nghệ sỹ đầy nhạy cảm. Lê Trí Dũng với phông văn hóa sâu rộng, tình đồng đội, và những ký ức bi hùng ấy đã trở thành lớp trầm tích thấm đẫm vào tư duy nghệ thuật của ông sau này. Khi đất nước thống nhất, ông trở về mang theo một "kho báu" ký ức với hơn 300 bức kí họa chiến trường và bắt đầu vung cọ để giải tỏa những năng lượng dồn nén của một thời trận mạc. Ông trở thành một trong những họa sĩ tên tuổi, sung sức bậc nhất của mỹ thuật đương đại Việt Nam, khiến thế hệ chúng tôi phải vô cùng nể phục.
 |
| “Vượt trọng điểm” – Sơn mài của Lê Trí Dũng (tác phẩm lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) |
Lê Trí Dũng vẽ về chiến tranh không bằng sự mô phỏng mà bằng ký ức rực lửa, bằng trải nghiệm xương máu của chính mình. Các tác phẩm của ông thường mang âm hưởng sử thi, khắc họa những khoảnh khắc bi tráng, tri ân đồng đội đã ngã xuống, và cả sự khốc liệt của chiến tranh hóa học… Ông chân thực hiện thực đến chi tiết: Cái mũ cối, ba lô người lính, chiếc tăng võng, khẩu súng AK, hay hình ảnh người lính ôm đàn ca hát trước giờ ra trận… Những tác phẩm hội họa, những kí họa chiến trường. Đặc biệt những tranh sơn mài được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam: “Vượt sông”, “Hậu chiến”, “Sớm mùa đông” và bức “Vượt trọng điểm” nổi tiếng đã làm nên tên tuổi ông khi còn rất trẻ. Bên cạnh đó, các tác phẩm sơn mài khổ lớn: “Hai Bà Trưng” nhận Huy chương Bạc Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1990, “Phía sau trận đánh” Huy chương Đồng Triển lãm Mỹ thuật toàn quân 2009. Cùng nhiều giải thưởng danh giá khác…
Sự nghiệp của ông có thể được gói gọn qua hai mảng đề tài lớn, định hình tên tuổi Lê Trí Dũng: Đề tài Chiến tranh và Hình tượng Con ngựa.
Nói đến Lê Trí Dũng là người ta nghĩ ngay đến một họa sỹ vẽ ngựa nổi tiếng. Điều đặc biệt, ngựa trong tranh Lê Trí Dũng không phải là những chú ngựa thong dong gặm cỏ, không phải là tranh phong thủy "Mã đáo thành công" rập khuôn. Càng khác biệt với tranh ngựa của danh họa Từ Bi Hồng. Ngựa của ông là ngựa chiến, ngựa hoang, ngựa của lịch sử và huyền thoại, của trí tưởng tượng kì diệu. Lê Trí Dũng được mệnh danh là một họa sĩ vẽ ngựa hàng đầu Việt Nam. Riêng với tôi ông còn là bậc thứ hạng của cả thế giới, và tôi thích ngựa của ông hơn ngựa của cụ Từ Bi Hồng. "Ngựa của Lê Trí Dũng như không chỉ là ngựa, mà lại rất ngựa". Ngựa như một biểu tượng nghệ thuật xuyên suốt sự nghiệp, mang đậm dấu ấn cá nhân và tư duy triết học của ông. Đến nay danh họa Lê Trí Dũng đã vẽ trên ba ngàn tranh ngựa và được các nhà sưu tập trong và ngoài nước săn đón với giá từ 2.000 đến 7.000 USD/ tranh. Ông nổi tiếng với biệt danh “Dũng ngựa”, “Lão chăn ngựa”. Tôi có may mắn đã được ông tặng một tranh ngựa “Hắc Mã”.
 |
| “Ngựa ô thắng kiểng vàng” – Mực nho trên giấy dó của Lê Trí Dũng |
Tiếp xúc với ông, đọc văn ông, hay những lần mời ông lên nói chuyện với anh chị em mỹ thuật tỉnh nhà. Tôi.thấy toát lên ở ông vốn kiến thức Đông – Tây, kim - cổ ghê gớm. Ông am hiểu tường tận về lịch sử, văn hóa, về các loài ngựa, từ Xích thố, Ô truy, Bạch mã, Thiên lý mã... Ông vẽ ngựa thuộc nhuyễn đến mức ngựa như nhập vào đầu cọ, đến nhắm mắt vào thì ông vẫn vẽ ra ngựa.
Tranh ngựa của Lê Trí Dũng không hề tả thực hàn lâm. Ông chú trọng đến thần thái và nhịp chuyển động. Ngựa trong tranh ông thường ở tư thế động, khi thì thanh thoát tung tẩy như mây khói, khi thì mạnh mẽ như bão táp. Ông kết hợp nhuần nhuyễn giữa bút pháp hội họa hiện đại với nét chấm phá, nhấn thả thủy mặc phương Đông. Chất liệu sơn dầu, Acrylic, hay mực tàu trên giấy dó/giấy xuyến chỉ. Nét cọ phóng khoáng, "vẽ như chơi" bóp hình nhưng lại cực kỳ chuẩn xác và hiệu quả. Đôi khi là những mảng màu rực rỡ, đối chọi mạnh, những đường nét tung tẩy thể hiện tài năng của người nghệ sĩ giàu cảm xúc, khiến chúng chuyển động như có linh hồn và sẵn sàng bứt phá ra khỏi không gian giấy mực.
 |
| “Mùa xuân xanh” – Acrylic trên toan của Lê Trí Dũng |
Nhà thơ Vũ Quần Phương từng có bài thơ cảm tác tranh ngựa của Lê Trí Dũng:
"Ngựa tỏa mười phương, tranh vẫn đây
Tranh lên tiếng gọi, ngựa về ngay
Bờm đẫm sương mai, tai đẫm gió
Những đại dương mờ, những bến mây"
Nhà thơ kinh ngạc trước tốc độ sáng tác và sự phóng khoáng, dứt khoát trong bút pháp của họa sĩ:
Nghìn ngựa ào qua đầu ngọn bút
hân chưa khô mực, đã đường xa"
Bằng những nhát cọ mạnh mẽ, dứt khoát, đầy tính biểu cảm, Lê Trí Dũng lột tả được cái thần của con vật. Đôi khi chỉ vài vệt màu bạo liệt, người xem đã cảm nhận được tiếng thở hồng hộc, cái tung bờm kiêu hãnh hay cú phi nước đại xé toạc không gian. Sử dụng bảng màu vô cùng biến hóa, có lúc là sắc đỏ rực như lửa của chiến trận, có lúc lại là sắc trầm của cung đình, sắc đen tuyền hay bảng lảng của huyền thoại hoài cổ… Hình tượng ngựa dưới nét cọ của ông, nó biến hóa khôn lường: Lúc là một vệt màu nhòe mờ như ký ức xa xăm của lịch sử. Lúc là những khối cơ bắp cuồn cuộn gân guốc thách thức thời gian. Lúc lại dịu dàng, trầm mặc bên những dáng hình thiếu nữ hay sắc sen mùa hạ. “Hội họa phải có cái “thần thái”, phải “ phả” được cái linh hồn của vạn vật vào tranh chứ không chỉ dừng lại ở việc mô phỏng” họa sĩ Lê Trí Dũng từng chia sẻ.
 |
| “Thánh Mã” – Acrylic trên toan của Lê Trí Dũng |
Ngựa trong tranh Lê Trí Dũng còn gắn liền với các nhân vật sử thi huyền thoại thế giới, bậc anh hùng hào kiệt dân tộc: ngựa của Thánh Gióng, của Quang Trung - Nguyễn Huệ, hay những thăng trầm của các triều đại Đinh, Lý, Trần, Lê... Qua vó ngựa, ông gói trọn cả dòng chảy lịch sử. Nó chính là dòng chảy cảm xúc, của năng lượng sáng tạo, là những chuyển động mạnh mẽ trong không gian.
Giông bão rèn nên bản lĩnh, tài năng lưu lại cho đời
Nếu không trải qua khốc liệt của những năm tháng tại chiến trường Quảng Trị, có lẽ đã có một Lê Trí Dũng khác - một họa sĩ vẽ hàn lâm, chuẩn mực từ cái nôi gia đình? Nhưng chính những lúc áp tai vào lòng đất nghe bom nổ, đạn xé, những khoảnh khắc chứng kiến đồng đội ngã xuống. Đã biến nét cọ của ông như một thứ vũ khí. Tranh của ông thể hiện một Lê Trí Dũng bản lĩnh, vẽ nhanh, vẽ mãnh liệt. Từng đi qua lằn ranh sinh - tử khiến ông như không còn sợ hãi bất cứ điều gì. Ông vẽ như thể nếu không vung cọ ngay, khoảnh khắc ấy sẽ biến mất. những mảng màu tương phản đối chọi mạnh, hay những nét xổ bút, nét vạch gai góc đầy điệu nghệ quyết đoán.
 |
| “Tứ mã bay” – Acrylic trên toan của Lê Trí Dũng |
Năm 1992 khi còn cấm vận, nhận lời mời từ Hội Cựu chiến binh Mỹ, Chương trình nghệ thuật Đông Dương và Học viện Philip. Lê Trí Dũng – họa sĩ “Việt Cộng” đầu tiên sang Mỹ, mang theo một loạt tác phẩm đề tài chiến tranh, tham gia một triển lãm lớn mang tên “Cái nhìn từ hai phía” (AS SEEN BYBOT SIDES) tại Boston, ( thành phố được coi là nơi khai sinh nước Mỹ, sau cuộc nổi dậy chống lại sự đô hộ của quân Anh) thuộc bang Massachusetts. Triển lãm do Trung tâm WILLIAM JOINER CENTER và Học viện PHILLIP tổ chức. Những người cựu binh Mỹ đã chờ đón ông từ 01h sáng, họ cũng đã chuẩn bị sẵn một khung tranh cao 3m, rộng 4m, để ông phóng bút ngay tại không gian triển lãm. Dù rất mệt sau mấy chục giờ bay, tranh thủ chợp mắt mấy tiếng. Lê Trí Dũng đã phóng bút hoàn thành bức tranh trước giờ khai mạc lúc 16h00 cùng ngày. Những nỗi đau da cam, sự khốc liệt của chiến tranh qua các bức tranh của một cựu binh Việt Nam, đã chạm đến góc khuất con tim của các cựu binh và công chúng Mỹ. Nhiều người đã bật khóc khi đứng trước các bức tranh của ông.
 |
| Họa sĩ Lê Trí Dũng với họa sĩ Đỗ Ngọc Dũng – tác giả bài viết tại phòng tranh Đỗ Ngọc Dũng (ảnh chụp năm 2024) |
"Đi qua giông bão lưu lại nét tài hoa" chính là sự đúc kết không thể chính xác hơn về cuộc đời và sự nghiệp của danh họa Lê Trí Dũng. Giông bão trong đời ông không chỉ là bom đạn của những năm tháng chiến trường ác liệt, mà còn là những khúc thăng trầm của thời cuộc, là những trăn trở về thời vận, cả những bất công với đồng đội, bạn hữu mà ông phải chứng kiến, những vật lộn với chính bản thân mình trên con đường nghệ thuật. Nhưng chính từ trong giông bão ấy, tài năng của ông không những không bị mai một mà ngày càng trở nên can trường, sắc bén và đậm sắc thái cá nhân. Lê Trí Dũng đã vượt qua bằng cách tự định hình cho mình một lối đi độc đạo, thể hiện ở tài năng, bản lĩnh "biến cái hữu hình thành cái vô hạn”.
Bên cạnh thành tựu hội họa - tác giả của nhiều triển lãm cá nhân ấn tượng, thu hút đông đảo công chúng, văn nghệ sỹ, giới truyền thông và các nhà sưu tập sành điệu. Trong đó có triển lãm mang tên “THÁNH MÔ mới đây của ông diễn ra tại Hà Nội, đã đấu giá 04 tác phẩm để ủng hộ Quỹ “Mãi mãi tuổi 20” với số tiền gần 300 triệu VND. Số tiền này được làm hệ thống đèn chiếu sáng bằng năng lượng mặt trời tại đúng nơi ông chiến đấu năm xưa: A Sầu, A Lưới (Hướng Hóa – Quảng Trị). Lê Trí Dũng còn là một thầy giáo truyền cảm hứng cho nhiều lớp sinh viên đại học mỹ thuật. Một cây bút sắc sảo với hàng ngàn trang viết. từng xuất bản 03 tâp ghi chép, tản văn “Những hòn cuội nhặt dọc đường”. Ông cũng là tác giả của hàng ngàn bìa sách báo vẽ các con giáp, tranh minh họa bút sắt cực đẹp mang đậm dấu ấn Lê Trí Dũng.
Đi qua giông bão cuộc đời, danh họa Lê Trí Dũng chính là người lữ hành bền bỉ trên con đường nghệ thuật độc đạo ấy. Dù đã ở tuổi xưa nay hiếm, mái đầu nghệ sĩ đã điểm bạc. Nhưng trời cho ông sức khỏe, ông vẫn phong độ, vẫn vẽ nhiều, vẽ đẹp, vẫn đam mê và chưa bao giờ ngừng thao thức trước mạch cảm xúc. Năng lượng sáng tạo trong ông chưa một ngày hạ nhiệt. Nó vừa phóng khoáng, vừa đạt đến độ chín của sự chiêm nghiệm, nó là những giá trị văn hóa để đời.
Vó ngựa Lê Trí Dũng không thể dừng lại, chúng vẫn tiếp tục phi nước kiệu, mang theo cả một thời đại, cả một tâm hồn nghệ sĩ lớn gói trọn quá khứ và hiện tại vào cõi vĩnh hằng của hội họa./.
