Mùa xuân này, cộng đồng đồng nghiệp và bao thế hệ học trò của nhà giáo - nhà văn Trương Quang Đệ đón nhận một niềm vui lớn: Cuốn sách Ngõ hẹp (NXB Phụ nữ Việt Nam) chính thức ra mắt. Tác phẩm gồm ba truyện dài, không chỉ làm phong phú thêm kho tàng văn chương (cả tiếng Pháp và tiếng Việt) của nhà giáo - nhà văn Trương Quang Đệ mà còn mang một ý nghĩa đặc biệt: Tác giả viết tập sách này khi vừa tròn 90 tuổi. Đây là minh chứng rực rỡ cho một trí tuệ minh mẫn và một nội lực sáng tạo bền bỉ. Với 263 trang viết, mỗi câu chữ đều là sự kết tinh từ những trải nghiệm và tâm huyết mà ông đã ấp ủ suốt cả cuộc đời.

Đọc "Ngõ hẹp", ta cảm nhận được tâm thế của người đã đi qua gần một thế kỷ nhân sinh

Mở đầu tập truyện là tác phẩm chủ đề Ngõ hẹp. Ở đó, các nhân vật dường như sống và vận động dưới sự an bài của định mệnh, gợi nhắc đến triết lý trong Truyện Kiều. Đâu đó, người đọc thấy được nét tương đồng với những phận người trong Khung cửa hẹp của André Gide, hay thấp thoáng bóng dáng nhân vật nam đầy nội tâm trong Thằng ngốc của Dostoevsky. Một không gian văn học sâu sắc, nơi con người đối diện với chính mình trong những giới hạn của cuộc đời.

Truyện dài Đôi bạn chính là bài ca về lòng vị tha và tình thương vĩnh cửu. Truyện xoay quanh bốn nhân vật: Thu Phong, Thành, Thùy Như và Khôi. Câu chuyện bắt đầu từ sự chia ly khi Thành và Thùy Như rời bỏ những người thương yêu để đuổi theo "những vinh quang phù phiếm" nơi chân trời mới. Những người ở lại từng mòn mỏi chờ đợi trong tuyệt vọng, để rồi cuối cùng "trời xui đất khiến", Khôi và Thu Phong đã tìm thấy nhau. Họ xây dựng một tổ ấm hạnh phúc giữa sự đùm bọc của vợ chồng bác thợ may trên phố Lê Văn Hưu, Hà Nội. Điều khiến người đọc xúc động nhất chính là việc họ đặt tên con là Thành và Thùy Như - tên của những người cũ đã ra đi - để lưu giữ những kỷ niệm đẹp đẽ nhất. Tác phẩm gửi gắm thông điệp nhân văn sâu sắc: Mọi thứ trên thế gian đều là thoáng qua, chỉ có tình thương là vĩnh cửu. Đó là bài học quý giá về cách sống để chạm đến hạnh phúc trọn vẹn.

Truyện thứ ba - Khát vọng - là hành trình trở về nguồn cội. Truyện kể về Phước và Kim - những người con miền Trung ra Bắc tập kết từ tuổi 18. Họ học tập, trưởng thành và mang theo hoài bão của cha ông để cống hiến. Sau này, khi trở lại quê hương trong thời kỳ Đổi mới, họ có cơ hội thực hiện trọn vẹn khát vọng đời mình. Nhưng cuối cùng, họ nhận ra rằng thành tựu lớn lao nhất, ngọt ngào nhất chính là mang được những "tiên nữ xứ Bắc" về làm dâu hiền nơi làng quê gốc rễ.

Nhà giáo - nhà văn Trương Quang Đệ là biểu tượng của một thế hệ trí thức vàng: tinh tế, uyên bác và vô cùng bền bỉ

Đọc Ngõ hẹp, ta cảm nhận được tâm thế của một người đã đi qua gần một thế kỷ nhân sinh. Nhà văn Trương Quang Đệ viết bằng tất cả sự chỉn chu, đầy cảm xúc và trí tuệ. Mỗi câu văn đều được gọt giũa kỹ càng, mỗi thông điệp gửi gắm đều nặng lòng với cuộc đời. Tác phẩm không chỉ là một cuốn sách, mà còn là một món quà tinh thần quý giá, một tấm gương về nghị lực sáng tạo cho thế hệ mai sau.

Để hiểu rõ hơn về những trang viết trong Ngõ hẹp, có lẽ cần nhìn lại hành trình cuộc đời của tác giả - một hành trình được dệt nên từ truyền thống gia đình và bản lĩnh cá nhân. Thân sinh của nhà giáo - nhà văn Trương Quang Đệ vốn là một bậc trí thức dấn thân, từng giữ trọng trách Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến tỉnh Quảng Trị thời kháng chiến chống Pháp. Dẫu xuất thân từ một gia đình có nền tảng chính trị vững chắc, Trương Quang Đệ đã chọn cho mình một lối đi riêng: con đường của một trí thức thuần túy. Ông sống, làm việc và nhìn nhận thế giới bằng nhãn quan điềm tĩnh, nhất quán với lý tưởng giáo dục và văn chương mà mình đã chọn.

"Một giấc mơ qua hai thế kỷ" là tiếng nói triết lý sâu sắc về con người và lịch sử...

PGS.TS Bùi Mạnh Hùng ghi nhận: Trong ký ức những người thân và dân làng, ông vẫn mãi là "cậu Đệ" - con trai của "ông Trợ Phiên" (cách gọi cung kính dành cho các thầy giáo thời xưa). Hình ảnh của ông trong mắt người dân quê không chỉ là một người con thành đạt, mà còn là một trí thức "siêu phàm" của những năm 70, 80. Ông đồng thời cũng là một sứ giả văn hóa: Vào cái thời mà việc "đi Tây" hay thông thạo ngoại ngữ là điều xa xỉ, chỉ dành cho những bậc tinh hoa, Trương Quang Đệ đã là một người giỏi tiếng Pháp, từng giảng dạy ở châu Phi và thường xuyên có những chuyến công tác nước ngoài. Chính vốn liếng văn hóa Đông - Tây kết hợp ấy đã tạo nên một phong vị rất riêng trong văn chương của ông: vừa mang cốt cách thanh cao của nhà nho, vừa có sự phóng khoáng, duy lý của tri thức phương Tây.

Cũng xin nói thêm, mùa xuân trước, trước khi ra mắt Ngõ hẹp, ông từng gây dấu ấn sâu sắc với tác phẩm Một giấc mơ qua hai thế kỷ (NXB Phụ nữ Việt Nam). Đây không chỉ là dấu ấn văn chương, mà còn là tiếng nói triết lý sâu sắc về con người và lịch sử. Thông qua dòng chảy của thời đại, những trăn trở về giáo dục suốt vài trăm năm và nỗi niềm của bao phận người hiện lên dưới giọng văn điềm tĩnh mà da diết. Đó là những tâm hồn mang đậm tình yêu quê hương đất nước, luôn thao thức tìm kiếm giá trị cốt lõi của dân tộc trong vòng xoáy của sự đổi thay.

Có thể nói, nhà giáo - nhà văn Trương Quang Đệ là biểu tượng của một thế hệ trí thức vàng: tinh tế, uyên bác và vô cùng bền bỉ. Ở tuổi 90, ông vẫn viết đầy cảm xúc và trí tuệ, tỉ mẩn trong từng câu văn, trân trọng từng thông điệp gửi cho cuộc đời. Cuốn sách Ngõ hẹp của ông không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là một bài ca về lòng vị tha, một tấm gương sáng về tinh thần tự học và sự cống hiến âm thầm cho văn hóa dân tộc.