Xu hướng nói trên không quá bất ngờ kể từ thành công đã có của Mưa đỏ, Địa đạo… vào năm 2025, tuy vậy từ đó một câu hỏi lớn về việc hư cấu bao nhiêu là đủ cũng được đặt ra.

Theo đó, điện ảnh Việt Nam đang rất nhộn nhịp với một vệt phim thuộc đề tài này. Gần nhất có thể kể đến Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình ra rạp vào dịp lễ 2/9, đồng thời cũng là phim Việt đầu tiên làm nên kỳ tích tranh giải chính thức tại Liên hoan phim Quốc tế Toronto - một trong sáu Liên hoan phim lớn nhất thế giới. Sau đó có thể kể đến những dự án như Hoàng hậu cuối cùng (Bảo Nhân và Nam Cito), Đất đỏ (Lê Văn Kiệt), Mật mã Đông Dương (Trần Ka My), Cận kề cái chết (Bùi Thạc Chuyên), Nữ biệt động Sài Gòn (Hàm Trần), Chiến bào (Victor Vũ)…

Tuy vậy, bên cạnh phản ứng tò mò, háo hức, mong đợi của khán giả khi phim lịch sử bước vào một giai đoạn mới, từ thể loại chủ yếu được nhà nước đặt hàng, trình chiếu giới hạn, trở thành dòng chảy rất được yêu thích; xu hướng nói trên cũng đang đặt ra một câu hỏi lớn về việc cân bằng giữa ngôn ngữ nghệ thuật, sự thật lịch sử và ký ức cộng đồng.

1. Mới đây, khi dự án Hoàng hậu cuối cùng ra mắt trailer đầu tiên và công bố dàn diễn viên tham gia, dư luận đã có rất nhiều phản ứng. Cụ thể, được giới thiệu là tác phẩm tâm lý - tình cảm lấy cảm hứng từ những sự kiện có thật, xoay quanh cuộc hôn nhân giữa Hoàng hậu Nam Phương và vua Bảo Đại phía sau cung cấm, tuy vậy khán giả cho rằng việc chọn “ngọc nữ” Tăng Thanh Hà vào vai Nam Phương không quá phù hợp, bởi gương mặt của nữ diễn viên tương đối hiện đại, khác xa “nguyên mẫu”. Không dừng ở đó, khoảng cách tuổi tác giữa cô và Ma Ran Đô - nam diễn viên thủ vai vua Bảo Đại - cũng được chú ý, khi nhiều người lo ngại điều này sẽ khiến bộ phim không được chân thật. Khi đoạn trailer đầu tiên ra mắt, dư luận càng thêm xôn xao khi nhiều chi tiết về trang phục của Đức Từ Cung Thái hậu chưa thật chính xác về mặt lịch sử, cũng như lời thoại trong phim tương đối hiện đại, chưa thể hiện được những nét đặc trưng của thời gian đó…

Thẳng thắn nhìn nhận, việc làm phim lịch sử chưa khi nào là dễ, nhất là với những tác phẩm lấy cảm hứng từ các nhân vật có phần gần gũi về mặt niên đại, có nhiều tư liệu chính xác để lại như Hoàng hậu Nam Phương và vua Bảo Đại. Tuy vậy như ê-kíp khẳng định, đây không phải là phim tài liệu lịch sử, nên việc chọn diễn viên có ngoại hình lập tức gợi nhớ đến nhân vật lịch sử không phải yêu cầu hàng đầu, bởi vẻ ngoài chỉ là “điều kiện cần”, trong khi thần thái, khí chất, khả năng truyền tải cảm xúc, sống trong nhân vật, khiến cho người xem tin vào nhân vật… mới là “điều kiện đủ”. Cũng sẽ thật vội nếu như đánh giá một cách chủ quan ê-kíp đoàn phim đã không nỗ lực, bởi trên thực tế, dự án này đã tổ chức casting online trên khắp cả nước.

Theo đó, dù quy trình cụ thể không được công bố, tuy nhiên như khán giả chỉ ra, có nhiều “thí sinh” mang nét tương đồng với vị hoàng hậu hơn Tăng Thanh Hà. Dẫu thế cũng cần đánh giá rộng hơn, bởi không thể biết việc giống về ngoại hình có đảm bảo được khả năng diễn xuất đường dài hay không. Diễn viên - nhà sản xuất Đinh Ngọc Diệp của Thám tử Kiên, Chiến bào… từng chia sẻ việc casting mang đến rất nhiều nhân tố tiềm năng, nhưng khi đi vào thực tế, không phải tài năng nào cũng phù hợp với guồng hoạt động của ngành điện ảnh. Vì lẽ đó nếu như hội tụ được hai yếu tố vừa tương đồng vừa có chuyên môn thì quá hoàn hảo, tuy vậy điều này là không hề dễ. Điều đó cũng có thể nhìn thấy ở dự án Đất đỏ nói về nữ anh hùng Võ Thị Sáu, khi đến nay dù đã tổ chức đợt casting thứ hai, thế nhưng trong số 1.200 ứng viên thì đoàn làm phim vẫn chưa tìm được gương mặt phù hợp để thủ vai chính. Nói thế để thấy việc đòi hỏi tái hiện một cách tương đối nhân vật có thật không hề dễ dàng, thêm vào đó bởi điện ảnh là ngôn ngữ ước lệ, khác xa tài liệu, nên việc yêu cầu “sao y bản chính” sẽ là bất khả.

Tuy là không thể thế nhưng vẫn có phương án giúp màn hóa thân trở nên thuyết phục. Chẳng hạn, Ma Ran Đô cho biết bản thân đã tăng trọng lượng để “dày” người hơn, vào vai vua Bảo Đại tốt hơn, cũng như tập nói ngữ điệu của xứ kinh kỳ sao cho thuyết phục. Việc Tăng Thanh Hà gây tranh cãi một phần bởi lẽ cô chưa cho thấy cảm giác hy sinh. Dễ thấy nhất là trong tư liệu để lại, Hoàng hậu ở giai đoạn này đã có bốn người con, vì vậy gương mặt tương đối tròn đầy, phúc hậu và các đường nét thường được trang điểm tương đối tự nhiên. Do đó việc đặc tả nữ diễn viên với khuôn mặt góc cạnh, phong cách điểm trang hiện đại… không phải không có lý do gây ra tranh cãi, bởi những điều này hoàn toàn có thể khắc phục, khiến cho khoảng cách của việc tái hiện được rút ngắn lại. Tuy vậy như đã nói trên, đây chỉ là “điều kiện cần” trong khi trailer chỉ cho thấy được phần tạo hình chứ chưa thể hiện được khả năng diễn xuất, nên việc đánh giá ở giai đoạn này tuy là dễ hiểu nhưng khá nóng vội.

Từ đó, dù không thể giống hoàn toàn nguyên tác được ghi lại, nhưng với phim lịch sử, việc tiệm cận gần đến chính sự thật là rất quan trọng. Trong điện ảnh thế giới, điều này từng có rất nhiều minh chứng. Như với Oppenheimer từng thắng nhiều giải Oscar, nam diễn viên Ireland Cillian Murphy hoàn toàn không giống “cha đẻ” của bom nguyên tử ngoài đời thực, nhưng dáng người mỏng, tư thế trầm ngâm, thường trực suy tư… đã chinh phục được đông đảo khán giả. Hay ở Spencer, Kristen Stewart cũng không hoàn toàn là lựa chọn phù hợp nếu ê-kíp muốn chọn một nữ diễn viên giống hệt Công nương Diana, nhưng qua hóa trang, trang phục lẫn tài năng diễn xuất, sự khác nhau ấy không còn là một chướng ngại khi thưởng thức phim…

Diễn viên Tăng Thanh Hà (thứ ba từ trái sang) trong buổi ra mắt phim Hoàng hậu cuối cùng. Ảnh: Ê-kíp cung cấp

2. Tuy vậy, cũng cần lưu ý phim phái sinh hay lấy cảm hứng từ lịch sử cũng có rất nhiều “định dạng”, do đó việc xem xét, đánh giá tác phẩm cũng cần thận trọng và cởi mở hơn. Đơn cử The Odyssey của đạo diễn Christopher Nolan hiện đang khuấy đảo phòng vé thế giới, trên đường cán mốc 1 tỷ USD doanh thu cũng là một phim sử thi gắn với lịch sử, tuy vậy đây là phiên bản không trung thành hoàn toàn. Chẳng hạn trong nguyên tác của Homer không có nhân vật Sinon, bởi người này đến từ sử thi Aeneid. Hay nhiều chi tiết trong sử thi gốc cũng chỉ ra rằng Helen thành Troy - người khiến hàng nghìn thuyền chiến dong buồm ra khơi - vốn không phải là một người da màu. Điều đó còn chưa nói tới trong binh đoàn của Odysseus còn có một người gốc Á trong khi không có người Hy Lạp nào… Khi dàn diễn viên được công bố, tác phẩm cũng bị chỉ trích một cách mạnh mẽ vì khác xa nguyên tác, nhưng khi xem phim, đa phần khán giả đều thấy đồng tình bởi phim không hề chuyển thể trung thành mà là phiên bản thể nghiệm và đương thời hơn của chính Nolan.

Nhìn lại trường hợp Hoàng hậu cuối cùng, ta có thể thấy một điều tương tự bởi theo hai đạo diễn Bảo Nhân và Nam Cito, phim không bám theo sử kiện ở phía bề mặt, thay vào đó sẽ đi sâu vào thế giới nội tâm của vị Hoàng hậu khi đứng giữa danh dự vương triều và hạnh phúc cá nhân. Và vì bà không để lại hồi ký hay nhật ký được công khai chính thức, do đó tác phẩm điện ảnh chỉ là một kiểu diễn giải trong số vô vàn khả năng có thể diễn ra. Từ góc độ này, việc trung thành với nguyên tác là không cần thiết bởi trên thực tế, không hề tồn tại “nguyên tác” nào cả. Có thể nói Tăng Thanh Hà chưa thật sự khiến ta nhớ đến Hoàng hậu Nam Phương, nhưng sẽ thật khó để khẳng định đây là sản phẩm sai khác lịch sử hay không trung thành với những gì đã diễn ra, ít nhất tại thời điểm này. Sự khác biệt này cần được nhấn mạnh, nếu không yêu cầu về sự chính xác lịch sử rất dễ bị hiểu nhầm, từ đó giới hạn đi sự sáng tạo. Như vậy, phim lịch sử không nhất thiết phải giống hệt lịch sử, nhưng sự hư cấu phải thuyết phục người xem và không phản bội tinh thần lịch sử.

Việt Nam là một đất nước sở hữu lịch sử có nhiều thăng trầm, do đó thể loại này thật sự là một “mỏ vàng” nếu biết khai thác như các nền điện ảnh Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản… đã và đang làm thành công. Để đi đúng hướng, thiết nghĩ ê-kíp làm phim nên làm tốt nhất những gì có thể để hình dung chung và sự phái sinh có thể gặp nhau, bởi sau cùng chất lượng vẫn quan trọng nhất. Nhưng bên cạnh đó bởi đặc trưng của điện ảnh là ước lệ, nên khán giả cũng cần cởi mở trong việc đón nhận, từ đó mở rộng cánh cửa cho sự sáng tạo, giúp dòng phim này ngày càng phong phú và phát triển hơn trong tương lai gần.