Mưa mới đổ nước xuống là mùa cá đến, mùa rô đồng bắt đầu. Chúng lũ lượt lách chách, nhoay nhoáy ngược dòng đón nước mới. Nhiều người có ruộng rộng, xẻ đất khoanh từng hố sâu. Sau mưa, có hố đặc cá. Cá theo lúa lớn lên. Khi mạ vừa cấy xuống, chưa thấy bóng dáng chúng đâu. Lúa vừa nở bẹ, vô số cá rô non, cá rô ron bắt đầu xuất hiện. Từng đàn, từng đàn thung thăng giữa làn nước trong veo. Khi lúa sắp đòng đòng, cá rô đã trưởng thành. Chúng tôi đứa nào đứa nấy đều say mê với cá, quần áo đầu tóc bê bết đất. Vài trận mưa lớn đầu mùa, cá rô từ các kênh mương sinh sôi nảy nở rất nhanh vì chúng phàm ăn. Nguồn phù du, tôm, cá nhỏ lại đang sẵn.

Những ngày nghỉ học, chúng tôi rảnh rỗi rủ nhau tìm chỗ câu. Chỗ câu đã được quan sát từ trước. Nó thường nằm dọc hai bên đường chúng tôi đi học hay đi rểu. Thấy ao hồ nào có cá ăn móng là đưa cần câu đã móc mồi vào.

Chỉ cần chục con châu chấu vặt cụt chân cánh bỏ trong ống bơ. Đến chỗ câu, ngắt đầu, luồn thân châu chấu vào lưỡi câu. Móc mồi xong, thả xuống. Cái phao bằng bất cứ cái gì gắn nổi, nhấp nhấp rồi mất hút là giật lên.

May mắn tìm được những ao đầm hoang, mấy đứa bỏ xuống một đám ốc ma đập dập là chúng kéo đến như cơm sôi, chen chúc, vật mình trắng lóa lớp vảy bạc.

Chiều bố mẹ đi làm về, món rô chiên giòn và nồi canh cải nấu với đầu xương cá giã nhỏ, thêm mấy nhát gừng thật khó quên đã đợi sẵn.

Cá đi theo thành đàn nhiều lắm, đủ các loại như: cá quả, cá trê, cá chép… trong đó rô đồng nhiều nhất. Mưa xuống, cá bơi như trẩy hội. Lúc này, cá rô ngon nhất, mập mạp, to tròn, thịt săn chắc và có vị béo đặc trưng.

Rô đồng chế biến được nhiều món như kho tương, nấu canh cải, kho gừng… nhưng kho tương mới thực là món ngon độc đáo. Trước khi bỏ niêu, cá rô phải moi ruột, rửa sạch, để ráo nước; mang nướng vàng trên bếp than hồng cho sực nức mùi thơm, không tanh. Cá chín vàng đủ độ, tỏa mùi thơm lừng. Phủi hết than đen bám quanh cá, lấy gừng tươi rửa sạch, dùng dao đập dập, cắt từng đoạn lót vào đáy niêu. Lần lượt xếp cá rô đã nướng vào, đổ tương xâm xấp, nêm thêm chút gia vị, rắc vài lát ớt sau đó bắc lên bếp, để lửa liu riu cho gia vị có thời gian ngấm vào cá.

Cá rô đồng kho là món ăn dân dã. Từ vùng quê đến thành thị đều cảm nhận được vị thơm, béo ngậy, bùi bùi. Người quê tôi còn nấu cháo rô đồng. Chọn loại cá rô cụ, làm sạch, luộc và gỡ thịt cá, ướp với nước mắm, gừng... rồi xào với hành mỡ thơm phức. Đổ vào nồi cháo đã nhừ, thêm lá hành và rau mùi, rau răm thái nhỏ khiến nồi cháo dậy mùi, bụng dạ ai cũng phải cồn cào. Cháo nấu hơi loãng mới ngon. Thịt cá để riêng. Múc cháo ra từng tô nhỏ rồi rải thịt cá trên mặt, cho ít rau mùi, hành, răm thái nhỏ, rắc ít hạt tiêu, vắt thêm lát chanh. Một mùi thơm quyến rũ, biết níu chân người lại.

Quê tôi rất nhiều ao đầm lớn nhỏ. Mùa mưa tới, cá đồng về nhiều vô kể. Bây giờ, người ta đổ đất, vật lên thành nền đất mới, không còn hoang hóa như xưa, những người dân đã vét ao, nuôi cá rô bằng thức ăn công nghiệp. Thịt chúng không ngon bằng cá rô đồng, không được săn chắc, không mang cái hương vị vốn có nhưng vẫn bán chạy ào ào. Người khôn của khó.

Hồi nhỏ, tôi cùng đám bạn rủ nhau câu cá rô đồng ở những con mương, ao hồ… vừa vui vừa có cá đem về cho mẹ nấu ăn. Câu được nhiều cho vào vại vò để dành. Nhiều hơn, mẹ mang ra chợ bán. Mẹ tôi nấu món ăn từ cá rô đồng bao giờ cũng ngon đáo để.

Săn cá rô có nhiều cách. Đầu tiên là làm bẫy bắt cá. Chọn nơi có dòng nước chảy qua, khoét một cái hố sâu chừng hai hoặc ba gang tay. Miệng rộng cũng chừng đó, bờ hố phải thật trơn, nhẵn để cá dễ trượt vào hố bẫy. Miệng hố khoét hàm ếch để cá rơi xuống, không thể lách lên trên. Mỗi người thường làm từ năm đến mười bẫy hố từ chiều tối hôm trước. Sáng hôm sau ra cũng thu được vài cân.

Đến mùa mưa mới, mỗi đứa trong bọn thường được cha, hay các chú, các bác đan cho vài cái lờ rô. Lờ được đan bằng tre, chiều cao tầm một mét. Hình tròn, đường kính rộng một, hai gang tay. Mỗi lờ có một cái hom, dưới lờ có lỗ để dụ cá rô vào. Chọn những ruộng nhiều nước, đặt lờ. Khoét sạch bùn một khoảng rộng, cho mồi là thóc mầm xuống, cắm lờ lên trên. Lũ cá rô thấy mùi thóc mầm, chui xuống ăn, ăn no chúng ngoi lên và mắc vào hom của lờ. Sáng đặt chiều đổ hoặc chiều đặt sáng hôm sau đổ lờ. Mỗi ngày thu được vài cân cá rô tươi roi rói.

Bắt được nhiều cá, chúng tôi đem bán cả mớ cho bà con trong xóm, trong làng, được đồng nào là mua sách vở, hay lên tận phố huyện, vào hiệu sách mua truyện về cùng nhau đọc.

Bây giờ, cá rô ngoài cánh đồng không thấy nữa. Lũ trẻ bận học tối ngày, ít thời gian đi săn bắt rô đồng như tuổi thơ thời trước. Cuộc sống thiên nhiên bên ngoài ít tác động đến chúng nên cũng thiệt thòi. Chúng tôi đã tóc bạc, da mồi. Nghe tiếng sấm nổ, nhìn cánh đồng lúa lên xanh, mưa về ăm ắp nước, lòng bồi hồi lại nhớ những ngày thơ bé. Những chiếc giỏ trĩu nặng cá. Mấy đứa tay cầm những tờ giấy năm hào, một đồng, hai đồng… tung tăng đi bộ lên phố huyện cách nhà dăm bảy cây số. Những cuốn truyện còn thơm mùi mực chuyền tay nhau đọc say sưa, đến khi nát bươm chứa cả một bầu trời mơ ước cần khám phá.

Minh họa Ngô Xuân Khôi. Màu tạo bới AI