Một sự im lặng mới mẻ mở ra những phản ứng trái chiều về vai trò của âm nhạc trong không gian công cộng. Từ đầu tháng 7, nhiều người đi cà phê, sau khi ngồi vào bàn rồi, mới chợt để ý thấy tiếng nhạc vẫn thường vang lên trong quán đã không còn. Thay vào đó là tiếng dụng cụ pha chế, tiếng gõ bàn phím, tiếng thìa chạm cốc, tiếng trò chuyện khe khẽ giữa các bàn khách.
Sau khi quy định mới về bản quyền âm nhạc có hiệu lực, nhiều chủ quán cà phê đã thận trọng tắt nhạc, lặng lẽ quan sát, nghe ngóng thông tin. Tổ Chim Xanh là một quán cà phê nhỏ nằm trong một con ngõ ở phố Đặng Dung (Hà Nội). Nơi đây có không gian yên tĩnh, nhiều cây xanh, khách chủ yếu đến để đọc sách, làm việc hoặc trò chuyện. Theo chia sẻ của chị Nguyễn Thị Ngọc Lành (35 tuổi), quản lý quán từ năm 2020, trước đây, quán vẫn mở những bản nhạc không lời qua tài khoản Spotify cá nhân có trả phí.
“Thực ra trước đây mình cũng không nghĩ nhiều. Mình quan sát thấy các quán cà phê khác cũng đều mở nhạc để tạo không gian dễ chịu cho khách nên mình cũng làm theo”, chị Lành nói.
Chỉ đến khi thông tin về việc thu bản quyền âm nhạc ở các quán cà phê được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội, chị tìm hiểu kỹ quy định mới, mới biết việc sử dụng tài khoản cá nhân để phát nhạc trong hoạt động kinh doanh không còn phù hợp. Không muốn vô tình vi phạm bản quyền, quán quyết định ngừng mở nhạc hoàn toàn.
Điều khiến chị Lành ngạc nhiên là sự thay đổi ấy không tạo ra nhiều xáo trộn như chị hình dung. “Khách vẫn đến đọc sách, làm việc, nói chuyện như bình thường. Những bạn muốn nghe nhạc thì vẫn nghe trên thiết bị cá nhân bằng tai nghe. Từ đầu tháng đến giờ cũng chưa có ai phản ánh gì”, chủ quán cà phê sách Tổ chim xanh chia sẻ.
Theo chị, nhiều người vẫn nghĩ âm nhạc là yếu tố không thể thiếu trong một quán cà phê, nhưng với những không gian nhỏ như Tổ chim xanh, khoảng lặng đôi khi lại không phải điều quá khó chấp nhận. Thỉnh thoảng, một vài khách quen còn mang nhạc cụ đến chơi trực tiếp, tạo nên những buổi biểu diễn ngẫu hứng.
Dẫu vậy, quyết định tắt nhạc vẫn chỉ là giải pháp tạm thời. “Mình vẫn đang quan sát xem trải nghiệm của khách thay đổi như thế nào để tìm một hướng giải quyết hài hòa hơn”. Chị Lành cho biết chị sẵn sàng trả phí bản quyền nếu “có nền tảng cung cấp sản phẩm phù hợp và giá thành hợp lý”.
Theo chị, với các quán quy mô nhỏ, mỗi khoản chi phí phát sinh đều phải cân nhắc. Điều nhiều chủ quán mong đợi hiện nay là những gói dịch vụ bản quyền phù hợp hơn với từng mô hình kinh doanh. “Chắc cũng có nhiều người đang băn khoăn giống mình thôi, khi sử dụng nhạc thì nên sử dụng thế nào cho đúng”, chị Lành chia sẻ.
Chị cũng từng cân nhắc việc sử dụng nhạc do AI tạo ra như một giải pháp thay thế, nhưng nhanh chóng từ bỏ ý định. “Mình có thử nghe một vài bản nhạc AI. Về mặt pháp lý, mình chưa biết thế nào, nhưng về mặt cảm xúc, mình không thích. Rất khó để so sánh với những bản nhạc do con người sáng tác”. Chị cho rằng nếu các quán chọn dùng nhạc AI để tránh phí bản quyền, thì đây sẽ là một ảnh hưởng theo hướng tiêu cực.
Nếu các chủ quán còn đang dò dẫm thích nghi thì phản ứng của khách hàng cũng chia thành hai thái cực khá rõ.
Với Gabriel Crato (33 tuổi), người Brazil sống và làm việc tại Hà Nội từ năm 2023, việc các quán cà phê không còn mở nhạc lại là một thay đổi tích cực. “Nếu tôi thích nghe nhạc thì tôi sẽ tự nghe bằng tai nghe của mình và không làm ảnh hưởng đến người khác”, anh cho biết.
Theo Gabriel, trước đây không ít quán mở nhạc quá lớn khiến việc trò chuyện trở nên khó khăn, đôi khi khách hàng phải nói to để không bị tiếng nhạc át đi, vô hình trung khiến không gian quán cà phê trở nên quá ồn ào.
Khi âm nhạc biến mất trong quán cà phê quen ở quận Cầu Giấy, anh Nguyễn Hoàng Giang (34 tuổi) bắt đầu chú ý nhiều hơn đến những âm thanh vốn trước đây bị che lấp: tiếng máy pha cà phê, tiếng kéo ghế, tiếng thìa khuấy ly, tiếng trò chuyện nhỏ giữa các bàn khách. Đó, theo anh, mới là những âm thanh làm nên bản sắc của một quán cà phê. “Tôi thấy không gian yên bình, dễ chịu hơn.”
Nhưng không phải ai cũng có chung cảm nhận ấy. Tại cà phê Gạt Tàn bên hồ Trúc Bạch, nơi trước đây thường mở nhạc theo yêu cầu của khách, không gian sau ngày 1/7 thay đổi rõ rệt.
Đặng Duy Anh (20 tuổi) và Nguyễn Đức Huy (22 tuổi), hai nhân viên của quán, cho biết sau khi quản lý yêu cầu ngừng phát nhạc để tránh vi phạm bản quyền, nhiều khách quen đã phản hồi ngay. Có người tỏ ra không hài lòng. Có người không quay lại. “Nhiều khách bảo nhạc như vậy gây buồn ngủ”, Duy Anh cho biết. Theo Đức Huy, trước đây, khi quán còn mở nhạc, không khí luôn khá sôi động. Sau nghị định, quán “trầm hơn hẳn”.
Đức Huy và Duy Anh cho rằng âm nhạc không phải yếu tố bắt buộc với mọi quán cà phê. Những không gian dành cho người đọc sách, học tập hay làm việc vẫn có thể giữ nguyên sự hấp dẫn ngay cả khi không có nhạc nền. Nhưng với những quán như Gạt Tàn, tiếng nhạc từ lâu đã trở thành một phần của trải nghiệm.
Quan sát của hai nhân viên cũng cho thấy phản ứng của khách phụ thuộc nhiều vào từng nhóm đối tượng. Buổi sáng, quán chủ yếu đón những người lớn tuổi sau khi tập thể dục và dân văn phòng ghé qua làm việc. Buổi tối mới là thời điểm của giới trẻ. Đó cũng là nhóm khách mong muốn có âm nhạc nhất. Nhiều bạn trẻ đến quán không chỉ để uống cà phê, họ tìm kiếm một trải nghiệm văn hóa. Nhiều người thích việc đang ngồi quán thì bất chợt nghe đúng bài hát mình thích. Có khi cả bàn cùng ngân nga, cùng bàn luận về ca sĩ hay album mới. Âm nhạc, trong trường hợp ấy, không chỉ là nhạc nền, nó tạo nên một không gian kết nối.
Thực tế, không nhiều người trẻ nghĩ đến chuyện bảo vệ bản quyền khi nghe một bài hát. “Vốn dĩ ca sĩ ra nhạc sẽ muốn mọi người nghe và biết đến, việc mở nhạc ở quán cà phê cũng là một cách truyền bá, quảng cáo sản phẩm cho họ mà”, Duy Anh nhận định.
Việc nhiều quán cà phê đồng loạt tắt nhạc sau ngày 1/7 có thể chỉ là một giai đoạn chuyển tiếp. Nhưng khoảng lặng hiện tại cũng gợi ra một câu hỏi đáng suy ngẫm. Suốt nhiều năm, âm nhạc trong quán cà phê hiện diện như một điều hiển nhiên. Ít ai đặt câu hỏi về giá trị lao động sáng tạo phía sau những giai điệu ấy, cũng như quyền lợi của những người sáng tác và biểu diễn.
Trước mắt, ở nhiều quán cà phê, tiếng dụng cụ pha chế, tiếng trò chuyện khe khẽ hay tiếng lật từng trang sách đang thay thế những giai điệu từng quen thuộc. Sự yên tĩnh ấy có thể chỉ là tạm thời, nhưng cũng là khoảng lặng để cả người kinh doanh lẫn người thưởng thức nhìn nhận rõ hơn giá trị của âm nhạc và bản quyền trong đời sống.
 |
| Sự yên tĩnh bao trùm quán cà phê sách Tổ Chim Xanh. Ảnh: Minh Hùng |
