Núi đá, sông nước, rừng già, đồng lúa và những vùng đất ngập nước nằm gần nhau đã tạo cho Ninh Bình một cấu trúc cảnh quan hiếm có. Từ Tràng An, Tam Cốc - Bích Động đến Vân Long, Cúc Phương, Thung Nham, mỗi nơi mang một hệ sinh thái riêng, nhưng cùng góp phần tạo nên một trong những vùng du lịch thiên nhiên đặc sắc của Việt Nam.

Lợi thế ấy không chỉ nằm ở những gì thiên nhiên ban tặng. Trong quá trình đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, Ninh Bình đã từng bước lựa chọn hướng phát triển gắn khai thác với bảo tồn, chú trọng các sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch xanh và trải nghiệm thiên nhiên. Bảo vệ cảnh quan, môi trường và đa dạng sinh học vì thế ngày càng được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với sự phát triển lâu dài của điểm đến.

Tràng An - Bái Đính. Ảnh: phongnguyenhuy

Tràng An là một minh chứng rõ nét. Những dãy núi đá vôi dựng đứng, các thung lũng, hang động và dòng nước đan xen tạo nên cảnh quan karst đặc biệt. Những dấu tích khảo cổ còn cho thấy lịch sử con người thích nghi với những biến đổi của môi trường trong hơn 30.000 năm. Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới.

Trên những tuyến tham quan bằng thuyền hôm nay, giá trị của Tràng An được cảm nhận theo một cách gần gũi hơn. Thuyền nhỏ đi giữa những vách núi phủ cây, xuyên qua hang động rồi mở ra một thung nước khác. Không gian tự nhiên được giữ gìn cũng chính là tài sản quan trọng nhất của điểm đến.

Ở Tam Cốc, dòng Ngô Đồng len giữa núi đá và những thửa ruộng. Đến mùa lúa chín, sắc vàng chạy dọc hai bên dòng nước, tạo nên một cảnh quan mà thiên nhiên và đời sống canh tác của cư dân đã hòa vào nhau qua nhiều thế hệ. Chính quyền địa phương những năm qua cũng chú trọng khai thác giá trị cảnh quan nông nghiệp, văn hóa bản địa và sinh kế cộng đồng, thay vì tách hoạt động du lịch khỏi đời sống của vùng di sản.

Nếu Tràng An và Tam Cốc đã trở thành những hình ảnh quen thuộc của Ninh Bình thì Vân Long lại hấp dẫn bởi vẻ tĩnh lặng của một vùng đất ngập nước.

Với diện tích 2.736 ha, Vân Long được công nhận là khu Ramsar thứ chín của Việt Nam năm 2019. Đầm nước, núi đá vôi và hệ động thực vật phong phú tạo nên một không gian sinh thái có giá trị cao, đặc biệt đây là sinh cảnh quan trọng của voọc mông trắng - loài linh trưởng quý hiếm đang được bảo tồn.

Giá trị của Vân Long nằm ở sự nguyên vẹn ấy. Những chiếc thuyền nan đi chậm giữa đầm, những bãi lau, đàn chim và bóng núi trên mặt nước tạo nên một sản phẩm du lịch không cần quá nhiều tác động nhân tạo. Bảo vệ vùng đất ngập nước, sinh cảnh của động vật hoang dã đồng thời phát triển các hoạt động tham quan phù hợp đang mở ra hướng đi bền vững cho vùng đất này.

Đi sâu về phía rừng là Cúc Phương. Những thân cây cổ thụ, dây leo, thảm thực vật nhiều tầng và hệ động vật phong phú khiến mỗi cung đường xuyên rừng trở thành một hành trình khám phá tự nhiên. Mùa bướm đã trở thành hình ảnh được nhiều du khách biết tới, nhưng sức hấp dẫn lâu dài của Cúc Phương vẫn nằm ở giá trị đa dạng sinh học và những hoạt động bảo tồn được duy trì qua nhiều năm.

Từ Cúc Phương đến Vân Long, Tràng An hay các vùng sinh thái khác, bài toán chung vẫn là làm thế nào để lượng khách tăng lên mà thiên nhiên không phải trả giá cho sự phát triển ấy. Ninh Bình đang từng bước chuyển từ khai thác tài nguyên du lịch đơn thuần sang quản trị điểm đến theo hướng xanh hơn: giữ cảnh quan, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, phát huy văn hóa bản địa và khuyến khích cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch.

Người dân cũng là một phần quan trọng trong hành trình ấy. Người chèo đò, hướng dẫn viên, các hộ làm homestay, dịch vụ ăn uống, sản xuất nông sản và hàng thủ công đều có thể hưởng lợi từ một cảnh quan được bảo vệ tốt. Khi rừng, đầm nước, đồng lúa hay những dòng sông trở thành nguồn sinh kế lâu dài, người dân có thêm lý do để cùng gìn giữ tài nguyên của quê hương.

Đó cũng là cách du lịch xanh tạo ra giá trị bền vững hơn: nguồn thu từ du lịch quay trở lại cộng đồng, còn thiên nhiên được nhìn nhận như một tài sản cần được gìn giữ cho nhiều thế hệ.

Núi đá, sông nước, rừng già, đồng lúa và những vùng đất ngập nước nằm gần nhau đã tạo cho Ninh Bình một cấu trúc cảnh quan hiếm có

Ninh Bình có lợi thế để thực hiện điều đó. Trong một hành trình không quá dài, du khách có thể ngồi thuyền giữa núi đá Tràng An, theo dòng Ngô Đồng qua đồng lúa Tam Cốc, tìm sự tĩnh lặng ở Vân Long rồi bước dưới những tầng cây của rừng Cúc Phương. Núi, rừng, sông nước và làng quê liên tục chuyển tiếp, tạo nên một hệ thống sản phẩm sinh thái đa dạng mà ít điểm đến có được.

Phát triển du lịch xanh vì thế không chỉ là tạo thêm một loại hình du lịch cho Ninh Bình. Đó còn là lựa chọn để địa phương giữ được lợi thế lớn nhất của mình trong một thị trường du lịch ngày càng coi trọng môi trường và trải nghiệm bản địa.

Một chuyến đi đến Ninh Bình có thể chỉ kéo dài vài ngày. Nhưng những dòng nước còn trong, những cánh rừng còn xanh, những đàn chim vẫn trở về và những dãy núi vẫn giữ được dáng vẻ vốn có mới là điều quyết định sức hấp dẫn của vùng đất này trong nhiều năm sau nữa.