Bên cạnh sự hiện diện ổn định của những nhà văn đã có vị trí trong đời sống văn học, năm qua còn ghi nhận sự trở lại đều đặn của các cây bút kỳ cựu, cùng sự xuất hiện ngày càng rõ nét của một thế hệ sáng tác trẻ với những giọng điệu riêng, cách viết tự do và tinh thần tìm tòi không né tránh. Từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến thơ ca, văn học năm 2025 cho thấy một xu hướng sáng tác cẩn trọng, sáng tạo, chú trọng vào trải nghiệm cá nhân, ký ức cộng đồng và những vấn đề căn cốt của đời sống đương đại.
Trong dòng chảy ấy, xin giới thiệu tới bạn đọc những cuốn sách văn học đáng chú ý của năm 2025, những tác phẩm cho thấy nỗ lực lao động chữ nghĩa nghiêm túc của các tác giả, đồng thời phản ánh sinh động diện mạo sáng tác Việt Nam hôm nay. Mỗi cuốn sách là một thế giới thẩm mỹ riêng, góp phần tạo nên bức tranh đa thanh, đa sắc của văn chương Việt trong một năm được xem là sôi động và nhiều dấu ấn.
|
Miền đất hứa của tác giả Lê Thanh Kỳ là điểm sáng của tiểu thuyết Việt năm nay. Sinh năm 1957 tại Hà Nam, từng là công nhân cơ khí và thợ hàn tự do, Lê Thanh Kỳ bước vào văn chương khá muộn nhưng bền bỉ, mang theo vốn sống dày dặn của một người lao động trực tiếp lăn lộn trong đời sống cơ hàn. Từng đoạt giải Nhất cuộc thi truyện ngắn của Báo Văn nghệ, ông được ghi nhận như một cây bút có khả năng đi sâu vào những biến động âm thầm nhưng dữ dội của nông thôn và đời sống người lao động trong bối cảnh kinh tế thị trường.
Miền đất hứa là tiểu thuyết quy mô lớn, tập trung mổ xẻ đời sống của những người lao động tự do, vô gia cư, những phận người bị đẩy ra rìa các đô thị hiện đại. Với kết cấu cô đọng, giọng kể bình dị, tiết chế, tác phẩm dựng lên một “xã hội ngầm” giữa lòng Hà Nội – nơi miếng cơm manh áo, nhân phẩm con người và khát vọng đổi đời va chạm khốc liệt với bất công, định kiến và sự thờ ơ. Không sa vào lối viết lên gân hay tố cáo trực diện, Lê Thanh Kỳ để cho nhân vật tự bộc lộ thân phận, suy nghĩ và những triết lý sống giản dị mà ám ảnh. Miền đất hứa thuyết phục người đọc bằng trải nghiệm sống thật, chi tiết sắc lạnh và một “chủ thuyết” rõ ràng về số phận con người trong guồng quay thị trường, đánh dấu độ chín cả về tư tưởng lẫn bút lực của một cây bút trưởng thành từ đời sống.
|
Xuất thân từ vùng núi Quảng Nam, từng là phu đào vàng trước khi trở thành nhà báo, Hồ Tấn Vũ mang vào tiểu thuyết đầu tay một lớp ký ức đặc quánh của đời sống lao động và những trải nghiệm cận kề sinh tử. Vùng sương phủ, hầm sâu và đảo vắng không đi theo cấu trúc tiểu thuyết truyền thống mà vận hành như một dòng hồi ức phân mảnh, chia thành ba phần, làng quê, hầm mỏ và đảo xa, tương ứng với ba tầng sống và ba trạng thái tinh thần của con người. Tác phẩm không nhấn vào kịch tính hay cao trào, mà lặng lẽ giữ lại những phận người lầm lũi, những mất mát không tên, những câu hỏi hiện sinh được đặt ra trong im lặng. Với giọng văn tiết chế, thô mộc, giàu khoảng trống và nhịp điệu chậm, cuốn sách giống như một bản ghi chép ký ức hơn là một tuyên ngôn nghệ thuật. Đây là tiểu thuyết viết ra từ trải nghiệm sống thật, đánh dấu sự bước sang văn chương chín chắn, thuyết phục của một cây bút báo chí giàu vốn sống và ý thức lưu giữ.
|
Lấy bối cảnh một làng quê Bắc Bộ quen thuộc, Trưởng tộc kể câu chuyện họ tộc qua nhiều thế hệ, từ buổi lập làng, hai cuộc kháng chiến, đến những biến động của nông thôn thời hiện đại. Từ những sinh hoạt tưởng chừng rất quen: việc họ, chuyện làng, quan hệ gia đình, tiểu thuyết mở ra các xung đột âm ỉ giữa cũ và mới, giữa gìn giữ “đất lề quê thói” với khát vọng làm giàu nhanh, giữa đạo lý truyền thống và những lệch chuẩn đang nảy sinh trong quản lý, đời sống làng xã.
Là chính trị gia nhưng cũng là nhà giáo dục đồng thời là tiểu thuyết gia có bút lực ổn định, PGS.TS Phạm Quang Long viết Trưởng tộc bằng giọng văn điềm đạm, từng trải. Nhiều trang sách đẫm ký ức làng quê Bắc Bộ: nếp nhà, nết ăn ở, cảnh sắc và ẩm thực, vừa chan chứa tiếc nhớ, vừa đặt ra những câu hỏi về căn cốt nông thôn Việt trong dòng chảy hiện đại hóa. Không cực đoan hoài cổ, tác phẩm giữ thế cân bằng hiếm có: trân trọng quá khứ nhưng vẫn nhìn thẳng vào đổi thay, để từ chuyện họ tộc mà soi chiếu chuyện người và chuyện xã hội hôm nay.
|
Trong bức tranh văn xuôi Việt Nam năm 2025, Thuyền nổi lên như một trường hợp đặc biệt: mới mẻ, táo bạo, nghiêng hẳn về suy tư nội tâm và trải nghiệm cá nhân. Nguyễn Đức Tùng vốn được biết đến nhiều năm qua như một nhà thơ, nhà phê bình văn học hải ngoại, hiện sinh sống và làm việc tại Canada. Sau một hành trình sáng tác bền bỉ với thơ và tiểu luận, Thuyền đánh dấu lần thử sức đáng chú ý của ông ở địa hạt tiểu thuyết, một thể loại dài đủ sức chứa những suy tư sâu xa về lịch sử, ký ức và thân phận.
Lấy bối cảnh cuộc vượt biên đường biển của người Việt vào những thập niên cuối thế kỷ XX, cũng là một phần trải nghiệm cá nhân của chính tác giả, Thuyền không đi theo lối kể sự kiện hay tái dựng bi kịch lịch sử theo trật tự tuyến tính. Thay vào đó, tiểu thuyết được triển khai như một dòng trữ tình, suy tưởng, nơi các biến cố chỉ còn là cái cớ để bộc lộ ám ảnh, chấn thương, hoang mang và tự vấn của chủ thể “tôi”.
Với lối viết tiết chế trần thuật, đậm chất nội tâm và dòng ý thức, Thuyền đặt ký ức thuyền nhân vào một không gian nhân bản, vượt khỏi quy kết hay phán xét ý thức hệ. Tác phẩm không chỉ là một nỗ lực ghi chép chống lại sự lãng quên, mà còn mở ra đối thoại giữa văn học trong nước và văn học hải ngoại, giữa ký ức cá nhân và lịch sử tập thể.
|
Năm 2025 cũng đánh dấu sự bùng phát mạnh mẽ của truyện ngắn trong đời sống văn học Việt Nam. Hàng loạt tập truyện mới ra đời cho thấy sức sống trở lại của một thể loại đòi hỏi bút lực chín, khả năng tiết chế và chiều sâu tư tưởng.
Thị trấn cá bông là tập truyện ngắn mới nhất của nhà văn Đinh Phương, cây bút trưởng thành từ Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Thị trấn cá bông tiếp tục đào sâu thế giới nghệ thuật đặc trưng của anh: ký ức như một mê lộ, nơi con người vừa tìm cách vượt thoát vừa bị lưu đày trong chính quá khứ của mình. Lấy bối cảnh thị trấn Mạo Khê nửa thực nửa hư, tập sách dựng lên những gia đình phân mảnh, những thân phận di cư, những khoảng trống lịch sử không thể lấp đầy, để từ đó đặt câu hỏi dai dẳng về căn tính, cội nguồn và khả năng thuộc về.
Đinh Phương không kể lịch sử theo trục sự kiện, mà xoáy sâu vào số phận những con người bên lề, nơi “lịch sử thuộc về tất cả, còn ký ức dành riêng một người”. Với lối viết giàu khoảng trống, hoài nghi, đậm chất biểu tượng và pha trộn yếu tố huyễn hoặc, Thị trấn cá bông cho thấy một bút lực chín chắn, nhất quán, đồng thời mở rộng biên độ thể nghiệm. Thị trấn cá bông cũng được Hội Nhà văn Hà Nội trao Giải thưởng văn học năm 2025, sự kiện này không chỉ ghi nhận một tác phẩm nổi bật của năm, mà còn khẳng định vị trí ngày càng vững chãi của Đinh Phương trên văn đàn Việt Nam đương đại.
|
Sau tám năm kể từ Con chim phụng cuối cùng, Nguyễn Thị Kim Hòa trở lại với Bầy người cưỡi khói, tập truyện ngắn gồm 16 câu chuyện neo chặt vào không gian Phan Rang - Tháp Chàm khắc nghiệt nắng gió. Ở đó, đời sống hiện ra trong những lát cắt rất thường: người mẹ giữ ký ức để bảo vệ gia đình, người con bứt ra khỏi sự sắp đặt, những phận người lao động lặng lẽ đi qua được - mất. Không đẩy kịch tính, không dựng cao trào, Kim Hòa kiên nhẫn bóc từng lớp ký ức để làm lộ ra sức chịu đựng bền bỉ của con người nơi vùng đất khô hạn.
Nguyễn Thị Kim Hòa - cây bút nữ ấn tượng từng đoạt Giải nhất truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội - tiếp tục khẳng định phong cách tiết chế, giàu cảm quan nữ giới và nhân văn. Văn phong Kim Hòa không phô trương kỹ thuật, không đẩy cảm xúc lên cao trào, mà chậm rãi, chắc tay, để nỗi buồn, sự day dứt và tình thương tự ngấm vào người đọc. Bầy người cưỡi khói không ồn ào, nhưng để lại dư âm cho người đọc bởi sự bình thường của đời sống, trong điều kiện khắc nghiệt, tự thân đã là phi thường.
|
Lần đầu thử sức với truyện ngắn, Khải Đơn - nhà báo, cây bút viết tiểu luận, phản biện xã hội, vốn dĩ quen thuộc với người đọc qua thể loại ký, tản văn và du ký - đã lựa chọn một con đường khó: bước thẳng vào vùng giao thoa giữa con người, thiên nhiên và ký ức bị vùi lấp. Con rối hát ngoài rừng xa gồm 14 truyện ngắn, vận hành như những “mảnh vỡ mộng mị”, nơi ranh giới giữa thực tại và huyễn tưởng liên tục bị làm mờ. Ở đó, ký ức không chỉ tồn tại như hồi ức tinh thần mà in hằn lên thân thể: những thân thể mất mặt, rách nát, trôi dạt, bị xóa tên, trở thành nơi ký ức cư ngụ và lên tiếng.
Văn của Khải Đơn trong tập sách này thô ráp, dữ dội, giàu nội lực, pha trộn yếu tố sinh thái, kinh dị huyền ảo và hiện sinh, để truy vấn những câu hỏi lớn: cộng đồng che giấu ký ức bằng cách nào, lịch sử được quên đi ra sao, và cái giá của sự im lặng là gì. Không kể chuyện theo tuyến, không dựng nhân vật điển hình, Con rối hát ngoài rừng xa giống như một “dự án hồ nghi ký ức”, nơi mỗi truyện là một tiếng hát lạc lõng của con rối không ai điều khiển. Đây là một bước chuyển táo bạo, cho thấy khả năng thể nghiệm mạnh mẽ của Khải Đơn khi rời vùng an toàn để đối diện trực diện với những vùng tối sâu nhất của ký ức cá nhân và tập thể.
|
Trong số các ấn phẩm đáng chú ý của năm 2025, Những câu thơ không cần cứu ai nhưng cứu người viết là một cuốn sách đặc biệt của nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh. Sinh năm 1968 tại Vĩnh Phúc, trưởng thành từ phong trào thơ sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội, Nguyễn Tiến Thanh là gương mặt quen thuộc của đời sống thơ ca đương đại, đồng thời là tác giả của nhiều tập thơ và tiểu luận được giới phê bình chú ý. Không ồn ào cách tân, không chạy theo nhịp gấp của thời đại, thơ anh chọn cho mình một không gian lặng lẽ: nơi con người được dừng lại, lắng nghe và đối thoại với chính mình. Quan niệm nhất quán của anh: thơ không cần hợp thời, chỉ cần trung thực, đã tạo nên một giọng điệu khó trộn lẫn trong dòng chảy đương đại.
Những câu thơ không cần cứu ai nhưng cứu người viết, cuốn sách dày hơn 600 trang này là một trường luận về thơ và người viết thơ, được viết bằng giọng văn tự sự, chiêm nghiệm. Nguyễn Tiến Thanh nhìn thơ như một hành vi tự cứu: không nhằm cứu rỗi thế giới, không chạy theo thời đại, mà giúp con người giữ lại sự trung thực cảm xúc và phần tinh tế nhất của mình. Lặng lẽ, nghiêm cẩn và giàu suy tư, cuốn sách này đánh dấu một đóng góp đáng kể cho đời sống thơ và phê bình văn học Việt Nam năm 2025.
 |
| Tranh Nguyễn Thị Dung |
