 |
| Minh họa Ngô Xuân Khôi |
| D.H Lawrence (1885-1930) là một trong những nhà văn Anh gây tranh cãi và có ảnh hưởng sâu rộng trong văn học hiện đại. Tác phẩm của ông phản ánh mạnh mẽ khủng hoảng của con người thời hiện đại trước công nghiệp hóa, sự tha hóa xã hội, đồng thời đề cao bản năng sống như những giá trị nền tảng. Khi qua đời, ông bị coi là dung tục và cực đoan; tuy nhiên, các nhà phê bình lớn như E.M Forster và F.R Leavis khẳng định ông là một nhà văn giàu trí tưởng tượng, nghiêm túc về đạo đức và có tầm vóc lớn của thế kỉ XX. Kẻ thắng cuộc trên lưng ngựa (The Rocking-Horse Winner) là một truyện ngắn tiêu biểu cho lối viết của ông. |
Cậu nắm chặt tay cầm, người chồm về phía trước và bắt đầu phi ngựa. Ban đầu chậm rãi, rồi nhanh hơn, rồi gấp gáp. Con ngựa gỗ kêu cót két dưới sức ép của cơ thể nhỏ bé nhưng quyết liệt. Mắt Paul mở lớn, nhìn vào một khoảng không mà không ai khác thấy được.
Người đàn bà ấy vốn xinh đẹp, khởi đầu với nhiều thuận lợi, vậy mà rốt cuộc lại là người số phận chẳng ra sao. Bà lấy chồng vì yêu, và tình yêu rồi cũng tan thành mây khói. Sự quan hệ vợ chồng như thể hợp đồng. Bà sinh những đứa con xinh xắn, nhưng trong lòng lại cảm thấy chúng như bị ai đó đẩy đến cho mình, và bà không sao yêu nổi chúng.
Những đứa trẻ nhìn bà bằng ánh mắt lạnh lẽo, như thể đang âm thầm trách móc. Vội vàng, bà cảm thấy mình phải che giấu một khiếm khuyết nào đó nơi bản thân - dù chính bà cũng không bao giờ gọi được tên nó.
Mỗi khi có mặt các con, bà cảm thấy ở giữa tim mình có một điểm đanh cứng lại. Điều ấy làm bà khổ sở, và vì thế, vẻ ngoài bà càng tỏ ra dịu dàng, lo lắng, như thể yêu thương chúng lắm. Nhưng chính bà biết rõ: Trong trái tim mình có một chỗ nhỏ, băng giá, không thể cảm nhận được tình yêu - với bất kì ai. Mọi người đều nói: “Bà ấy là một người mẹ tốt.” Chỉ có bà và những đứa trẻ mới biết điều đó không đúng. Họ đọc thấy sự thật ấy trong mắt nhau.
Bà có một cậu con trai và hai cô con gái nhỏ. Chồng bà luôn giữ vẻ lạnh lùng. Họ sống trong một ngôi nhà dễ chịu, có vườn, có người hầu, và trong thâm tâm luôn thấy mình cao hơn những gia đình xung quanh.
Nhưng trong nhà lúc nào cũng có một nỗi bất an lơ lửng. Không bao giờ có đủ tiền. Cha mẹ đều có thu nhập, song không đủ cho địa vị xã hội mà họ phải cố giữ. Người cha ngày ngày đi làm, triển vọng thì có, nhưng chưa bao giờ thành hiện thực. Cảm giác thiếu hụt vẫn âm ỉ cào cấu, dù vẻ ngoài luôn được giữ cho đàng hoàng.
Cuối cùng, người mẹ nói:
- Để xem liệu tôi có thể làm ra tiền không.
Bà vắt óc nghĩ đủ cách, thử đủ việc, nhưng đều thất bại. Những nếp nhăn hằn sâu trên gương mặt bà. Con cái đang lớn, rồi chúng sẽ phải đi học. Phải có thêm tiền. Người cha, bảnh bao và tốn kém, dường như không bao giờ làm được việc gì cho ra hồn. Người mẹ, vốn rất tin vào bản thân, cũng chẳng khá hơn.
Và thế là, ngôi nhà bắt đầu bị ám bởi một câu nói không bao giờ được thốt ra thành lời:
Phải có thêm tiền.
Bọn trẻ nghe thấy điều ấy suốt ngày, dù không ai nói to. Chúng nghe thấy vào những dịp Giáng sinh, sau những món đồ chơi đắt tiền và lộng lẫy. Sau con ngựa gỗ sáng loáng, sau ngôi nhà búp bê sang trọng, giọng nói ấy lại thì thầm:
Phải có thêm tiền.
Bọn trẻ ngừng chơi, nhìn vào mắt nhau, và biết rằng mình không nghe nhầm.
Ngôi nhà không lên tiếng. Nhưng nó biết nói.
Và bọn trẻ lớn lên giữa những lời thì thầm ấy.
Một ngày nọ, cậu bé trai đã lớn hỏi mẹ vì sao người ta có tiền. Người mẹ suy nghĩ một lúc, rồi nói dè dặt rằng đó là vì có số - thứ khiến tiền tự động tìm đến với con người. Ba không có số. Mẹ cũng không, nhất là từ khi lấy chồng.
Cậu bé nhìn kĩ khuôn miệng mẹ, nơi bà đang cố che giấu điều gì đó. Cậu hỏi: Trước kia thì sao? Bà đáp lảng đi. Nhưng cậu đã biết. Có một điều gì đó trong tim cậu chợt cứng lại.
- Dù sao thì con là người có số - cậu nói, quả quyết.
Người mẹ bật cười, nửa trêu, nửa không tin. Cậu không giải thích được vì sao mình biết. Nụ cười trên môi mẹ nhạt dần. Không phải bà không tin - mà bà không để tâm. Điều ấy khiến cậu tức giận ở một nơi rất sâu, và từ đó cậu lẩn đi một mình.
Cậu tìm “số”. Cậu muốn có số. Cậu cần có số.
Khi hai đứa em gái chơi búp bê trong phòng trẻ, thằng anh leo lên con ngựa gỗ to của mình, lao điên cuồng vào khoảng không. Con ngựa gỗ phi nước đại trong vô vọng; mái tóc sẫm của cậu tung lên, đôi mắt ánh lên một thứ ánh sáng lạ kì, khiến hai đứa nhỏ không dám nói gì.
Khi cơn cuồng dại chạm tới tận cùng, cậu trượt người xuống, đứng trước con ngựa, nhìn chằm chằm vào khuôn mặt gỗ cúi thấp - cái miệng đỏ hé mở, đôi mắt tròn vô hồn.
Bây giờ! - Cậu ra lệnh trong im lặng.
Đưa tao tới nơi có số.
Cậu quất chiếc roi nhỏ lên cổ con ngựa, tin rằng chỉ cần ép đủ mạnh, cậu sẽ được đưa tới nơi cần đến. Rồi cậu lại leo lên, tiếp tục cuộc cưỡi điên cuồng.
Vú nuôi kêu lên, chị Joan phàn nàn. Paul không đáp. Cậu đang lớn vượt khỏi tầm với của những lời khuyên hiền lành.
Một hôm, mẹ và cậu Oscar bước vào đúng lúc cậu đang cưỡi. Cậu Oscar hỏi đùa cháu có phải đang cưỡi con ngựa chiến thắng không. Mẹ thì nhắc rằng con đã lớn quá để chơi cái trò trẻ con này. Paul không trả lời. Khi đang lao hết sức, cậu không thuộc về ai nữa.
Rồi cậu dừng lại đột ngột, tụt xuống, mắt còn rực sáng.
- Tới nơi rồi. - Cậu gắt lên.
- Tới đâu? - mẹ hỏi.
- Nơi con muốn tới.
Số phận, từ khoảnh khắc ấy, đã được gọi tên - dù chưa ai biết cái giá của nó ra sao.
Từ đó, Paul sống như một đứa trẻ mang trong mình một bí mật nặng nề. Cậu không nói ra, không khoe khoang, không tìm sự tán thưởng. Cậu chỉ lặng lẽ làm việc của mình - một công việc đối với cậu nghiêm túc hơn mọi trò chơi.
Con ngựa gỗ trong phòng ngủ đã cũ, sơn xỉn màu, bốn chân cố định trong tư thế chồm lên. Nhưng với Paul, nó chưa bao giờ đứng yên.
Mỗi khi trong nhà lại dâng lên - không thành tiếng, mà thành cảm giác - lời thì thầm phải có thêm tiền, Paul leo lên lưng ngựa. Cậu nắm chặt tay cầm, người chồm về phía trước và bắt đầu phi ngựa. Ban đầu chậm rãi, rồi nhanh hơn, rồi gấp gáp. Con ngựa gỗ kêu cót két dưới sức ép của cơ thể nhỏ bé nhưng quyết liệt. Mắt Paul mở lớn, nhìn vào một khoảng không mà không ai khác thấy được.
Hai đứa em gái dừng chơi. Chúng cảm thấy có gì đó không ổn, nhưng không dám nói.
Paul không phi ngựa để vui. Cậu phi để tới nơi.
Khi cơn hăng lên tới đỉnh, cậu trượt người xuống, đứng trước con ngựa, thở dốc, nhìn chằm chằm vào khuôn mặt gỗ cúi thấp: cái miệng đỏ hé mở, đôi mắt tròn vô hồn.
Bây giờ! - Cậu ra lệnh trong im lặng.
Đưa tao tới nơi có số.
Cậu quất chiếc roi nhỏ lên cổ con ngựa, không giận dữ mà cương quyết. Cậu tin chỉ cần ép đủ mạnh, cậu sẽ được đưa đi. Rồi cậu lại leo lên, tiếp tục cuộc phi ngựa điên cuồng.
Vú nuôi kêu lên, chị Joan phàn nàn. Paul không đáp. Cậu cúi mình, tiếp tục. Những lời khuyên nhu mì không chạm tới tim cậu được.
Một hôm khác, mẹ và cậu Oscar bước vào đúng lúc Paul đang cưỡi. Cậu Oscar hỏi cháu có đang cưỡi con thắng không. Mẹ nhắc rằng con đã lớn quá, chơi ngựa gỗ là chuyện của mấy đứa nhỏ tí tẹo thôi. Paul không trả lời. Khi đang lao hết sức, cậu không thuộc về ai.
Rồi đột ngột, cậu dừng lại, trượt xuống đất, thở gấp, mắt vẫn sáng rực.
- Con tới rồi - Cậu nói, chắc nịch.
- Tới đâu? - Mẹ hỏi.
- Tới nơi cần tới.
Không ai hiểu cậu nói gì. Nhưng từ khoảnh khắc ấy, trong Paul hình thành một niềm tin tuyệt đối: Chỉ cần phi ngựa đủ lâu, đủ mạnh, nó sẽ tới được nơi ấy. Niềm tin ấy không cần chứng minh. Chỉ cần được lặp lại.
Từ hôm ấy, cậu Oscar bắt đầu chú ý đến Paul bằng một thứ tò mò vừa thích thú vừa dè chừng. Ông nhận ra thằng bé biết về trò đua ngựa nhiều hơn hẳn những người đàn ông quanh mình. Những cái tên Paul buột miệng nói ra - Sansovino, Daffodil - không hề ngẫu nhiên; chúng thuộc về một thế giới riêng, có luật lệ và trật tự đâu ra đấy.
Cậu Oscar dò dẫm, nửa đùa nửa thật. Paul trả lời kín kẽ, không khoe khoang, cũng không ngây thơ, như thể đang gìn giữ một điều thiêng liêng. Một hôm trên xe, cậu Oscar hỏi thẳng chuyện đặt cược. Paul nhìn ông chăm chú, yêu cầu một lời hứa danh dự, rồi nói tên Daffodil.
Daffodil về nhất.
Paul không cười, không reo mừng. Nó đứng lặng, mặt đỏ bừng, đôi mắt sáng lên, nhưng trong người lại có một sự điềm tĩnh kì lạ, như thể kết quả ấy chỉ xác nhận điều nó đã biết từ trước. Nó nói rằng tiền đang được chú Bassett giữ, và việc ấy chỉ nên giữ bí mật.
Cậu Oscar gặp Bassett. Người làm vườn xác nhận mọi chuyện với vẻ nghiêm trang gần như tôn giáo. Tiền là thật. Thế là cậu Oscar trở thành người chung cuộc. Từ đó, mọi việc diễn ra trơn tru và lạnh lùng. Paul nắm chắc phần thắng con ngựa Lively Spark cho cuộc đua Leger - một con ngựa ít ai để tâm tới. Nó đặt một nghìn, chú Bassett năm trăm, cậu Oscar hai trăm. Lively Spark thắng. Paul thu mười nghìn.
Ngay cả cậu Oscar cũng bắt đầu thấy bất an. Nhưng Paul bình thản. Cậu nói mình bắt đầu tất cả chỉ vì mẹ: nếu cậu có số, có lẽ căn nhà sẽ thôi thì thầm. Paul không muốn mẹ biết. Cậu biết chắc, nếu biết, bà sẽ ngăn lại. Cậu Oscar hiểu và đồng ý giữ bí mật. Họ sắp xếp rất khéo: năm nghìn bảng được gửi qua luật sư, trả dần cho mẹ mỗi dịp tổ chức sinh nhật.
Nhưng khi người mẹ nhận được tiền, điều kì lạ đã xảy ra. Căn nhà không im lặng. Nó gào to hơn. Tiền được tiêu, đồ đạc mới xuất hiện, hoa trái mùa nở rộ. Paul có gia sư, sắp vào trường cao đẳng Eton danh giá dành cho giới quý tộc. Nhưng sau những tấm đệm lấp lánh và những bình hoa mượt mà, tiếng thì thầm không còn là lời thì thầm nữa. Nó hóa thành một cơn cuồng loạn:
Phải có thêm tiền. Nhiều hơn nữa.
Paul sợ hãi. Nó học Latin, Hy Lạp, nhưng tâm trí không ở đó. Nó chờ đợi. Derby là lần không được phép sai.
Ở Lincoln nó đã sai. Ở Grand National cũng vậy. Đôi mắt nó trở nên hoang dại. Trong đầu nó chỉ còn một mệnh lệnh: Derby.
Mẹ nó nhận ra sự căng thẳng trên gương mặt nó và lo sợ, dù không rõ chuyện gì; bà khuyên nó đi biển. Paul lắc đầu. Bà nhượng bộ, không biết rằng, trong nó còn một bí mật sâu hơn tất cả.
Con ngựa gỗ đã được chuyển lên phòng ngủ.
Và Derby - cuộc đua ngựa lớn nhất trong năm - đang đến gần.
Derby càng đến gần, Paul càng trở nên căng não. Nó gần như không còn nghe thấy người khác nói gì. Thân thể nó gầy đi, mong manh một cách đáng sợ, còn đôi mắt xanh thì lạ lùng đến mức khiến người ta bất an. Có những lúc, người mẹ bỗng bị những cơn lo âu kì quái ập tới. Trong nửa giờ liền, bà cảm thấy một nỗi sợ gần như là thống khổ. Bà chỉ muốn lao ngay về nhà để nắm chắc rằng con trai mình vẫn an toàn.
Hai đêm trước cuộc đua ngựa Derby, bà đang dự một buổi dạ tiệc lớn trong thành phố, nỗi lo ấy lại siết chặt lấy tim bà đến mức bà gần như không thể bật được thành tiếng. Bà cố chống lại nó, hết sức, vì bà tin vào lí trí. Nhưng không được. Bà buộc phải rời sàn nhảy, bước xuống để gọi điện về nhà. Cô bảo mẫu giật mình khi nhận cuộc gọi giữa đêm.
- Các cháu vẫn ổn chứ?
- Dạ, ổn cả, thưa bà.
- Cậu Paul thì sao?
- Cậu ấy lên giường rất ngoan. Tôi có nên lên xem không ạ?
- Không - bà đáp, do dự - không cần đâu. Chúng tôi sắp về rồi.
Bà không muốn sự riêng tư của con trai bà bị xâm phạm.
Khoảng một giờ sáng, hai vợ chồng về đến nhà. Mọi thứ yên ắng. Người mẹ lên phòng, cởi áo choàng lông trắng. Bà nghe thấy chồng mình ở dưới nhà, pha rượu whisky.
Vì nỗi lo kì lạ ấy, bà lén lên phòng con trai. Bà đi nhẹ dọc hành lang. Có tiếng gì đó? - Một âm thanh mơ hồ.
Bà đứng bất động trước cửa phòng, lắng nghe. Đó là một thứ âm thanh nặng nề, không lớn, nhưng đầy sức ép. Không hẳn là tiếng động, mà là những chuyển động dồn dập, bị nén lại. Một thứ gì đó to lớn, dữ dội, đang chuyển mình trong im lặng. Là cái gì!? Bà biết rằng mình nên biết. Bà cảm thấy mình đã biết. Nhưng bà không thể gọi tên nó.
Nó cứ tiếp diễn, như một cơn điên.
Run rẩy vì lo sợ, bà vặn nắm cửa.
Phòng tối. Nhưng gần cửa sổ, bà thấy và nghe một thứ gì đó lao qua lao lại. Bà đứng nhìn, vừa sợ vừa kinh ngạc.
Rồi đột ngột, bà bật đèn. Ánh sáng chói lòa soi rõ con trai bà trong bộ đồ ngủ xanh, đang điên cuồng thúc con ngựa gỗ. Ánh sáng chiếu lên nó - và cũng chiếu lên bà, tóc vàng, đứng ở cửa trong bộ váy xanh nhạt và pha lê.
- Paul! - Bà kêu lên. - Làm gì vậy?
- Malabar! - Nó hét lên bằng một giọng lạ lùng, đầy sức mạnh. - Malabar!
Đôi mắt nó bùng cháy trong một giây ngắn ngủi, vô nghĩa. Rồi nó ngã sầm xuống sàn. Bà lao tới, cố dìu nó lên giường; tất cả nỗi đau làm mẹ vỡ ra.
Nhưng với vẻ mặt vô hồn, nó nói nhảm, vật vã, gần như mê sảng. Người mẹ ngồi bên cạnh, cứng đờ như đá.
- Malabar!… Chú Bassett!… Cháu biết rồi!… Malabar!…
Không ai hiểu.
Ngày thứ ba là ngày nguy kịch. Cậu bé không ngủ, đôi mắt mở ra như hai viên đá xanh. Người mẹ ngồi đó, cảm thấy trái tim mình đã hóa đá thật sự. Bassett xin vào gặp. Bà giận dữ, nhưng rồi đồng ý. Có lẽ chú ấy có thể kéo thằng bé về.
Người làm vườn bước nhẹ vào, cúi đầu, tiến đến giường.
- Paul… - chú ấy thì thầm - Malabar về nhất rồi. Thắng to rồi. Cháu đã làm đúng như chú dặn. Hơn bảy mươi nghìn bảng… hơn tám mươi nghìn bảng rồi, Paul.
- Malabar! - Nó bật dậy. - Con biết mà! Con là người có số mà! Hơn tám mươi nghìn bảng! Con chưa nói với mẹ sao? Nếu con cưỡi đến nơi, thì con chắc ăn tuyệt đối! Mẹ ơi, con là người có số!
Đêm ấy, Paul giãy giụa, mắt mở lớn.
Trần Như Luận
Lược dịch từ nguyên bản tiếng Anh
