Minh họa Ngô Xuân Kho

Vào một Giáng sinh, bạn đứng giữa phòng, mặc bộ đồ ngủ với những sợi đèn trang trí quấn quanh người. Bà và mẹ đứng đâu đó bên cạnh, vừa dõi theo bạn vừa mỉm cười. Bạn cố kiễng chân với lên đỉnh cây thông, nhưng mỗi lần gần chạm tới, bạn lại chao đảo và ngã xuống sàn.

“Để mẹ bảo cây thông tự đến với con nhé,” mẹ nói rồi bế bổng bạn lên.

Bạn còn nhớ Giáng sinh trên đầm nước đóng băng. Tuyết phủ lên mặt đầm, lên ba hòn đảo nhỏ và những cành cây trơ trụi. Bạn bước loạng choạng trên đôi giày trượt đi mượn to quá khổ, một tay bám mẹ, tay kia níu ông ngoại. Suốt quãng đường, ông vẫn ngậm điếu thuốc, thi thoảng sốt ruột ngoái lại nhìn quán rượu phía sau. Bạn di chuyển rất chậm, thực ra chủ yếu họ đang đẩy bạn đi. Rồi có lúc mẹ và ông buông tay để bạn tự trượt. Trước mặt bạn là một hòn đảo, và bạn đi về hướng đó. Bạn nhấc chân. Và trượt dài trên mặt băng. Bạn đứng dậy. Rồi lại ngã. Nhưng mỗi cú ngã lại hé mở một điều mới mẻ. Bạn lại đứng lên. Cứ thế, cú ngã này tới cú ngã khác, nối tiếp nhau trước mặt bạn. Như thể chúng bị hút vào nhau. Bạn xếp tất cả thành một dãy, rồi lướt qua những mảnh tuyết nhỏ bé ấy để tiến đến hòn đảo.

Bữa tối ấy, trời sẫm đen. Mẹ lần đầu tiên mời ông ngoại ở lại ăn tối. Mẹ xếp bạn ngồi cạnh ông trên bàn và rót nước giải khát Kofola cho hai ông cháu vào ly pha lê, còn mẹ và bà thì nhâm nhi một chút rượu vang. Những đường cắt trên thân ly hắt xuống mặt bàn những mảng sáng gãy khúc, những đốm màu lấp lánh. Bạn không sao rời mắt khỏi chúng, tay cắt miếng thịt mà không nhìn xuống đĩa.

Rồi khi bạn vô tình hất khuỷu tay làm đổ một chiếc ly, ông ngoại với tay đỡ nhưng không kịp; và chỉ trong khoảnh khắc, bạn cùng những mảnh pha lê cùng ở dưới gầm ghế, người ướt đẫm Kofola lẫn máu.

Bạn lục sâu hơn vào lịch sử những lần mình vấp ngã. Khi ấy bạn chưa đầy năm tuổi, và tối nào mẹ cũng kể cho bạn nghe câu chuyện về một chú sóc bông mà bà ngoại từng kể cho mẹ thuở nhỏ, đó cũng là món đồ chơi mà mẹ yêu thích nhất lúc ấy. Thuở bé, mẹ cũng cuộn tròn người mỗi tối, lim dim chìm vào giấc ngủ, để được những tình tiết trong câu chuyện dẫn dắt.

Bạn ngồi tựa vào thành giường của mẹ, cằm đặt lên đầu gối. Mẹ nhắm mắt kể, và bạn dõi theo từng lời. Habika - tên chú sóc - dành cả ngày tung tăng giữa những tán cây, chu du khắp nơi, nhưng rồi tối đến vẫn luôn trở về nhà, để qua lời kể của mẹ, thuật lại cho bạn mọi cuộc phiêu lưu của nó. Trong một câu chuyện, chú sóc đến một miền đất xa lạ, đầy những sinh vật kỳ dị, những tòa lâu đài cao vút và trên hết là phép thuật: một thế giới hoàn toàn khác nơi này. Mẹ kể mọi thứ thật sống động và hấp dẫn, rực rỡ đến mức bạn chỉ muốn được sống ở đó mãi, không phải quay về căn hộ chật chội của mình, nơi tràn ngập những món đồ cũ kỹ, ngoài cửa sổ chỉ có nhà máy và những dãy chung cư san sát. Có lẽ để kéo thế giới đó đến gần bạn hơn nữa, đêm đến bạn tự phóng chiếu trong tâm trí những lát cắt đời sống của Habika. Trong giấc mơ, bạn vụt bay qua những tán cây cùng nó, từ thân cây lao xuống khoảng không. Và lần nào bạn cũng đáp xuống giường. Bạn nghĩ mọi người cũng sẽ hiểu những giấc mơ ấy, rằng chính chúng mới là điều thật sự quan trọng. Bạn kể về chúng không ngừng. Có khi bạn tỉnh dậy giữa đêm trên tấm đệm ướt đẫm, mồ hôi vã ra vì sợ hãi. Chỉ cần đặt sai bước và rơi xuống nước trong mơ, bạn sẽ hét lên hoảng loạn rồi choàng tỉnh. Có lẽ vì thế mà một tối nọ, mẹ chỉ tắt đèn rồi bước ra khỏi phòng. “Hôm nay thôi nhé. Mẹ mệt quá.” Bạn gọi với theo, hất tung chăn và chạy ra hành lang. “Với lại, con lớn rồi, đâu cần nghe kể chuyện nữa.” Bạn giận đến mức gần như không cử động nổi, mẹ bắt bạn quỳ ở góc hành lang tối cho đến tận khuya tới khi bình tĩnh trở lại.

Cảnh ấy lặp lại vào ngày hôm sau, chỉ khác là lần này mẹ cầm chiếc thìa gỗ đánh bạn. Bạn cố chạy thoát, vấp ngã và đập đầu gối vào tấm cửa kính. Nhưng chẳng gì có thể ngăn bạn lại - không phải máu đang chảy, tiếng mẹ quát mắng, hay thứ dung dịch xanh mùi nồng nặc mẹ xát lên các vết thương. Để thoát khỏi cơn đau, bạn trốn vào những cuộc phiêu lưu của chú sóc, tự lẩm nhẩm kể lại câu chuyện suốt nhiều ngày. Chúng an ủi bạn, dù điều bạn thật sự khát khao là được nghe mẹ kể lại dù chỉ một phần nhỏ, để biết rằng trong thế giới tưởng tượng ấy, bạn không hoàn toàn cô độc.

Bạn thì thầm về chú sóc ngay cả khi ngủ, khi ăn, hay lúc xem ti vi, cho đến khi mẹ thực sự không thể chịu nổi nữa. Một đêm, mẹ nổi giận với Habika, mẹ nắm lấy thân nó bằng tay trái, đầu nó bằng tay phải, và bằng một cú giật mạnh, mẹ xé đôi chú sóc ngay trước mắt bạn.

Nếu bây giờ tôi nói với bạn rằng tất cả chỉ là một giấc mơ, có lẽ bạn cũng chẳng tin. Thân và đầu - hai phần của cùng một cơ thể; thiếu một thì chẳng phần nào còn nghĩa lý. Chúng rơi xuống đất, hoàn toàn tách biệt, và mãi đến sáng hôm sau mới liền lại. Bạn kể, bạn tưởng tượng, cho đến khi ngay cả giấc mơ cũng hóa thành ký ức. Ít nhất đó là điều bạn cảm thấy. Sáng hôm ấy bạn hét lên với mẹ, còn mẹ thì chẳng hiểu vì sao, rốt cuộc, mẹ chỉ thấy Habika nằm dưới gầm giường. Vì cớ gì mẹ phải thấy có lỗi bởi một chuyện đã làm trong mơ chứ? Từ khi mơ mẹ làm hại chú sóc, bạn bắt đầu sợ ngủ. Bạn trằn trọc hàng giờ liền. Ban đêm, bạn nằm dang hai tay ra phía sau đầu, nhìn chằm chằm lên trần nhà, tưởng tượng những cái lỗ có thể đưa mình thoát khỏi nơi đây - khỏi căn phòng bé xíu, khỏi những bức tường căn hộ đang dần thu hẹp lại. Nhưng thay vì một tia hy vọng, chỉ có bóng tối đặc quánh chảy qua khe nứt trên trần tràn xuống căn phòng.

Khoảng một năm sau chuyện của chú sóc, Martin mới lần đầu ngủ lại nhà bạn. Chính lúc đó, bạn phát hiện những cái bóng ở góc phòng, cùng những tiếng thở dài lạ lùng và những hình dạng kỳ quái lơ lửng phía trên giường mẹ. Bạn nghĩ chúng đến để nuốt chửng mẹ và Martin, và đêm ấy bạn sợ đến mức không dám nhúc nhích. Rồi một cơn co giật chạy dọc cơ thể, và bạn rơi khỏi giường.

Sáng hôm sau, chẳng có ai bị thương, không có gì khẳng định những cái bóng đã từng xuất hiện. Thế nhưng đến chiều, một tấm bình phong bằng mây cũ kỹ đã được dựng chắn trước giường mẹ bạn. Mẹ tự mình khuân nó từ dưới hầm lên, và ban ngày, bạn lấy ngón tay chọc những lỗ thủng trên đó để ban đêm nhìn xem liệu những cái bóng có quay trở lại hay không.

Bạn nhớ rất rõ từng cú ngã, như thể chúng vừa xảy ra. Hồi đó bạn mới sáu tuổi, và bà ngoại rủ cả nhà lên núi để nghỉ vài ngày hè. Căn nhà gỗ chỉ có một chiếc giường tầng, bạn nhường mẹ nằm tầng dưới, còn bạn và bà ngủ ở tầng trên. Bạn nhớ bóng tối đặc quánh, mùi khói từ trại lửa gần đó, và những ô cửa chớp đóng chặt đến mức không một tia sáng lọt qua. Bên trong, bạn chẳng nghe thấy chút âm thanh nào của núi rừng. Bạn trằn trọc mãi mới ngủ, nửa người thò ra mép giường, còn bà thì nằm ngửa, ngủ say, tiếng ngáy và tiếng nghiến răng kèn kẹt. Rồi bạn lại mơ thấy mình rơi xuống. Bạn mở mắt, trước mặt chỉ là một màu đen tuyệt đối. Bạn lao đi trong bóng tối, và cú rơi cuối cùng khiến bạn nghẹt thở.

Hoặc một năm sau, ở khu spa Luhačovice - tòa nhà có ghi biển Radun, căn phòng có ban công nhưng họ không dám để bạn bước ra đó. Buổi sáng, bạn chạy xuống cầu thang và ngã. Bạn chạy về phía mẹ và lại ngã. Giữa kỳ nghỉ, bạn bị sốt phát ban và nằm trên giường bệnh cạnh một cậu bé tóc hung đỏ với túi chườm đá trên đầu. Suốt đêm, bạn ho liên tục; những cơn ho rũ rượi làm mọi người xung quanh tỉnh giấc. Không hiểu sao sau đó, cậu bé tóc đỏ thoát khỏi cái túi chườm, đạp bạn khỏi giường rồi đè gối lên mặt bạn khiến bạn nghẹt thở.

Khi mẹ bắt đầu dẫn Martin về nhà, gã khoe khoang về lần đầu tiên bắn trúng thứ gì đó khi còn trong quân đội, hẳn để gây ấn tượng với hai mẹ con bạn.

“Phải biết bắn súng thật mới đáng mặt đàn ông,” gã nói, nháy mắt với bạn từ cửa bếp, rồi tiếp tục: “Có khi lại bắn mấy người nhà Daněk bọn mi cũng nên. Nhìn là biết đáng ăn đạn rồi.”

Mẹ bật cười khi đang rửa bát trong bếp.

“Đừng có mà nói thế. Nó sợ anh bây giờ.”

Nhưng bạn không hề sợ gã. Kể cả khi vào một ngày mùa thu, gã mang đến ít thịt nai bọc trong một túi nylon màu xanh. Gã đặt cái túi lên bàn, lấy miếng thịt ra, đặt lên lòng bàn tay rồi chìa về phía bạn.

“Nhìn này,” gã nói, gí ngón tay vào miếng thịt, “vẫn còn máu tươi đấy.” Gã bóp chặt cả tảng thịt, quay sang mẹ vừa cười bí hiểm vừa nói:

“Thịt này còn non, nhưng em cứ bỏ tủ đá. Để lâu được, mà kiểu gì cũng còn dùng tốt.”

Nhưng chẳng dùng được việc gì, nó nằm đó vài tiếng trong cái túi đúng chỗ Martin để lại, và ngay khi gã đi khỏi, mẹ ném thẳng miếng thịt vào thùng rác.

Ký ức ấy hòa lẫn với một ký ức khác. Một thứ khác cũng kết thúc trong chính cái thùng rác đó. Khoảng một năm sau khi Martin bắt đầu ngủ lại ở căn hộ thường xuyên, ông ngoại tặng bạn một con chuột bạch nhân dịp sinh nhật. Ban đầu mẹ giận lắm, ai sẽ chăm nó, ai sẽ vệ sinh cho nó? Nhưng điều đó chẳng khiến bạn bận tâm. Bạn đặt chiếc hộp nhựa lên bàn và ngồi ngắm con vật một cách trìu mến suốt cả ngày.

Con chuột bạch đánh thức bạn vào ban đêm. Đêm đầu tiên, bạn lén lấy nó ra khỏi hộp, cho nó chui vào chăn cùng và ngủ quên. Sáng hôm sau, mẹ tìm thấy nó dưới gầm bàn, run lẩy bẩy vì lạnh và sợ.

“Cháu có biết chuột có thể bơi không?”

Martin bước tới đúng lúc bạn vừa bước ra khỏi bồn tắm. Trong bồn vẫn còn nước, vì nhà bạn không xả hết chừng nào mọi người chưa tắm xong. Gã chạy đi và quay lại với con chuột bạch trên tay.

“Thử xem nhé.” Con vật cố vùng khỏi tay gã.

“Cháu nghĩ sao? Con này cũng bơi được đúng không?” Gã lắc hai tay như lắc xúc xắc rồi thả con chuột bạch xuống nước.

Gã đứng chắn ngay trên bồn, buộc bạn phải nhìn con vật tuyệt vọng khi nó cố bám vào thành bồn trơn nhẫy. Nó không thể thoát. Không có gì để bám, và lần nào cũng trượt xuống.

Cuối cùng, bạn không chịu nổi nữa. Bạn đẩy Martin sang một bên, vớt con chuột lên, ôm nó vào ngực và chạy dọc hành lang. Nhưng - giống như lần ở đầm Lagoon - bất chợt, không còn ai giữ bạn nữa. Đôi chân ướt của bạn trượt trên nền nhà. Bạn ngã chúi và đè lên con vật. Vài ngày sau, ông ngoại ghé căn hộ và bạn òa khóc kể lại tất cả.

“Không sao đâu.”

Ông đứng trong hành lang, từ tốn cởi mũ. Rồi cúi người đặt tay lên vai bạn, dùng ngón tay cái vàng ố vì nicotine lau nước mắt cho bạn.

“Mọi thứ rồi cũng tới điểm cuối, Marek ạ,” ông thì thầm, nhẹ nhàng đặt bạn ngồi lên đùi. “Không có gì tồn tại mãi, kể cả chúng ta. Con phải nhớ điều đó, vì những gì ở đây là thứ duy nhất ở lại với con đến cuối cùng”, ông gõ nhẹ vào trán bạn.

Mãi sau này bạn mới hiểu. Dường như có quá nhiều cú ngã giống nhau. Mỗi cú ngã lớn dần lên trong bạn lại mở ra một vết nứt, bạn sợ rằng chúng sẽ dần thay thế bạn; rằng một ngày nào đó, khi bạn tỉnh dậy và thấy bản thân chỉ là một cái vỏ rỗng, rồi ngay cả cái vỏ rỗng ấy cũng sẽ tự sụp vào trong. Hết lần này đến lần khác, bạn chìm vào ký ức. Bạn lao đi trong trí nhớ của mình. Mỗi ký ức như một vực sâu, tự mang một ý nghĩa riêng. Bạn đặt chúng trước mặt và cố nhìn xem đáy chúng nằm ở đâu.

“Con chỉ cần học cách ngã là được.”

Trời đang xuân, hoa cúc dại mọc chen giữa những khung phơi thảm. Bạn ngồi trên chiếc xe đạp, hai chân còn chưa chạm đất. Bà ngoại đứng bên cạnh, giữ ghi-đông.

“Ngã là chuyện bình thường. Sau mỗi cú ngã, con lại học được một điều, và lần sau con sẽ làm tốt hơn.”

Ngay khi bạn biết đọc, bạn phát hiện ra câu này trong một cuốn sách mẹ đặt trên kệ: “Chỉ trái tim thấy rõ, điều cốt yếu mà mắt thường chẳng thấy.”

Nguyễn Thị Thùy Linh

Dịch từ bản tiếng Anh