Thế nhưng, với cây bút “nhà đài” Trần Nhật Minh, tản văn lại như là ngôi nhà tinh thần, nơi anh cất giữ những “vỉa tầng” ký ức thâm trầm và những ân tình sâu nặng của một người Hà Nội “con nhà tông”. Qua hai tập sách Miền sau cánh cửa (2020) và Những cuộc trà trên căn gác cũ (2024), Trần Nhật Minh đã khẳng định vị thế của mình như một cây bút tản văn sâu sắc, tinh tế, luôn mang theo hơi ấm của tình người và sự trân trọng trước những giá trị văn hóa đang dần mai một…
|
Do môi trường công tác nên tôi quen biết Trần Nhật Minh đã khá lâu. Vậy mà mãi đến dăm năm gần đây, đọc tản văn của Trần Nhật Minh, tôi mới nhận ra anh không thuộc “tuýp thời thượng” như nhiều phóng viên bàn phím mà tôi từng biết. Bên trong cái bộ dạng “trai phố cổ” kia là một cỗ máy nồi đồng cối đá, vận hành rất bền bỉ và nghiêm cẩn. Trần Nhật Minh đọc, đi, ghi và viết rất chăm chỉ, rất… truyền thống. Ghi chép là kỹ năng không thể thiếu của người làm nghề chữ nghĩa. Kỹ năng ấy các đồng nghiệp trẻ hiện nay ít quan tâm, vì đã có điện thoại thông minh, nhưng tôi cam đoan rằng điện thoại thông minh không thể có “bút lực” như việc ghi chép thủ công. Đọc những trang viết của Trần Nhật Minh trong Miền sau cánh cửa và Những cuộc trà trên căn gác cũ, tôi cứ hình dung ra những trang ghi chép, khi vội vàng nguệch ngoạc, khi tỉ mẩn nắn nót, trong những cuốn sổ tay của anh. Cuốn nào cũng quăn góc sờn gáy, bìa bóng mồ hôi… Chính từ những trang ghi chép ấy, Trần Nhật Minh đã làm nên những trang viết khiến tôi phải “giật mình”…
Vâng, nếu không chịu đọc để tích lũy kiến văn, không chịu đi để mở rộng tầm nhìn, không quan sát sự vật và hiện tượng bằng kỹ năng chuyên nghiệp, không ghi chép cẩn thận những điều mắt thấy tai nghe và những suy luận cá nhân… thì làm sao có được những trang viết về những miền quê trong Nam ngoài Bắc, đọc cứ cuốn hút thun thút? Những bản làng, buôn sóc, miệt vườn, đảo nổi, đảo chìm… nhiều người đã viết, nhiều nơi tôi đã đến, thậm chí là thân thuộc. Thế mà đọc Minh, thấy quen mà lạ, thích thú với những phát hiện và nhận xét của tác giả. Đã đành nhà báo thì được đi nhiều, nhưng với Trần Nhật Minh, mỗi lần đến với một miền quê, dường như là mỗi lần trải nghiệm, là dịp tìm hiểu một vỉa tầng văn hóa, để rồi cộng hưởng với những ký ức tiềm tàng mà bung ra thành những tản văn độc quyền không đụng hàng với ai.
Hà Nội trong tản văn của Trần Nhật Minh cũng thế! Các ông Vũ Bằng, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Tô Hoài… và hậu sinh là những Nguyễn Ngọc Tiến, Đỗ Phấn, Đỗ Đức… cũng đã viết rất nhiều, rất hay về Hà Nội. Thế mà những phố Lãn Ông, Thuốc Bắc, Lò Rèn, Ô Quan Chưởng… của Trần Nhật Minh vẫn khiến một người hơn 40 năm làm công dân Hà Nội như tôi cũng phải ngậm ngùi thổn thức. Này là những gánh hàng rong: “…tiếng rao như phận người, ám ảnh những đêm đông giá rét. Những hàng nước vối nóng, điếu cày kêu khắc khoải sân ga Hàng Cỏ. Những hàng phở gánh lấp ló lửa hồng, xuýt xoa niềm vui giản dị...” Này là: “cô bé hàng xóm tóc bím dễ thương, cứ mỗi dịp đi qua hàng phở là phải đeo khẩu trang vì sợ… nước miếng rỉ ra…” Rồi “Bia đầu ô” thì cứ phải là thứ bia hơi, uống trong những chiếc cốc vại thủy tinh đùng đục, ngồi trên những chiếc ghế nhựa xập xệ vỉa hè… Và: “những hôm mưa dầm gió bấc, mất điện, mái ngói thẫm buồn, căn gác như trôi ngoài bờ gió. Từng giọt nước mưa đọng trên vì kèo tí tách nhỏ xuống, tong tỏng gõ nhịp vào chiếc xô thủng…” Đấy là Hà Nội trong ký ức của cậu bé lớn lên trong thời bao cấp khốn khó nhưng đầy ắp tình người. Những con chữ của Nhật Minh như được chắt ra từ miền ký ức đẹp và buồn, rót lên những trang văn ẩn hiện trong màn khói sương hoài niệm…
Tản văn của Trần Nhật Minh, dù ngắn gọn nhưng chứa đựng những “vỉa tầng” cảm xúc sâu dày, là sự kết hợp giữa cái tôi cá nhân nhạy cảm và trách nhiệm. Đọc Trần Nhật Minh, chúng ta không chỉ tìm thấy một Hà Nội xưa cũ hay những chân dung văn nghệ sĩ tài hoa, mà còn tìm thấy một “tâm hồn ấm áp”, một tấm chân tình luôn “đau đáu” với cái thiện và cái đẹp trong cuộc đời…
Từng nhiều năm là Trưởng ban Văn học - Nghệ thuật của Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV6), Trần Nhật Minh mang trên vai trọng trách bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Công việc của một nhà báo quản lý vốn dĩ khô khan và đầy áp lực, nhưng anh đã thổi vào đó cái hồn của một nhà văn. Dưới sự điều hành sắp xếp của anh, VOV6 luôn giữ được bản sắc văn chương trên sóng phát thanh. Anh quyết liệt trong chuyên môn nhưng lại mềm mỏng trong quản lý. Anh hiểu rằng, để có những tác phẩm hay, người nghệ sĩ cần một khoảng không gian tự do và sự khích lệ đúng lúc. Đồng nghiệp thường nhận xét về anh là một người “nghiện việc” nhưng không bao giờ đánh mất vẻ thư thái. Cách anh xử lý những tình huống khủng hoảng hay những đề tài khó luôn cho thấy bản lĩnh của một người làm báo lâu năm, kết hợp với cái nhìn nhân văn của một người viết văn.
Với Trần Nhật Minh, viết văn và làm báo là hai dòng chảy song hành, bồi đắp cho nhau. Nghề báo cho anh vốn sống, sự nhạy bén với thời cuộc; còn văn chương lại giúp anh thanh lọc tâm hồn, để mỗi tin bài anh duyệt, mỗi chương trình anh chỉ đạo đều mang hơi thở của đời sống và giá trị thẩm mỹ cao. Và trong tản văn của anh, có những trang viết đầy suy tư ngẫm ngợi về thế thái nhân tình, về bảo tồn văn hóa, về tâm linh, về môi sinh… và nhiều vấn đề khác, như: thơ xuân báo Tết, đờn ca tài tử, âm nhạc thị trường, v.v. Những vấn đề thời sự báo chí ấy được Trần Nhật Minh viết như đang thở, nhẹ nhàng, tự nhiên... Cái chất văn ấy nó vận vào người, tạo nên một nhân cách sống lặng lẽ mà kiêu hãnh.
Trần Nhật Minh sinh trưởng trong một gia đình trí thức ở Hà Nội. Thân phụ anh là nhà báo, nhà thơ Trần Nhật Lam. Anh thừa hưởng được ở ông cụ phẩm chất của một trí thức “Tây học” nhưng rất thạo chữ Hán và am hiểu “tứ thư, ngũ kinh”. Văn của Trần Nhật Minh mang đậm phong vị Hà Nội, nhưng không phải một Hà Nội
“ồn ào, bụi bặm” mà là một Hà Nội của những “lòng con ngõ nhỏ” và những “vùng ký ức cũ xưa”. Anh viết về Hà Nội với tâm thế của một người “muốn quay chậm lại những nhịp xe chập chững để tự nhủ đừng trôi xa quá những ngày tháng cũ”. Đó là một Hà Nội thời bao cấp nghèo mà ấm áp, với những món đồ “ám màu ký ức” như cái chạn bát, chiếc cặp lồng, hay mùi thơm của tóp mỡ trong bếp lửa của mẹ. Đặc biệt, Trần Nhật Minh đã khắc họa một “Hà Nội nhà đài” vô cùng độc đáo. Hai tập tản văn đã xuất bản của anh mở ra cánh cửa vào thế giới của VOV - nơi quy tụ những văn nghệ sĩ, trí thức tinh hoa. Anh viết về các đồng nghiệp ở “nhà đài” bằng một giọng văn trang trọng, coi đó như một “kỷ yếu đặc biệt” thấm đẫm tình nghề và ân nghĩa ở đời.
Trần Nhật Minh là một người “đa tài”, ngoài làm báo và viết văn, anh còn sáng tác thơ và hội họa. Tản văn của anh có sự giao thoa kỳ diệu giữa các loại hình nghệ thuật. Người ta thấy trong văn anh có cái nhìn “dụng hình đến từng từ” của một họa sĩ và sự “chắt lọc, đong đầy cảm xúc” của một thi sĩ. Văn của anh như những “thước phim đen trắng” hay “bức họa với mảng màu trầm”. Anh chú trọng đến ánh sáng, màu sắc và những góc nhìn lạ, giống như cách anh vẽ những bức tranh nhà thờ đổ bóng đầy trắc ẩn. Dù câu chữ đã vượt qua ranh giới của tác phẩm báo chí thông thường, văn của anh vẫn mang theo “chất liệu tươi mới của đời sống” và những vấn đề thời cuộc. Anh không né tránh những “lấm láp đời thường” hay những “góc khuất” của thân phận con người. Ngôn ngữ trong tản văn của Nhật Minh giàu nhạc tính, phảng phất buồn... Anh có lối viết tối giản, nhưng lại mở lối dẫn tới những ngóc ngách sâu thẳm của tâm hồn.
Tôi quen biết nhà báo Trần Nhật Minh từ hơn hai chục năm trước. Hồi đó, Nhật Minh là phóng viên văn hóa của Đài Tiếng nói Việt Nam, độ tuổi ba mươi; còn tôi là phóng viên văn hóa của tờ nhật báo nhà binh, đã ngoại tứ tuần. Quen nhưng không thân, không phải vì tuổi tác chênh nhau, mà vì tôi luôn e dè với dân Hà Nội. Trần Nhật Minh là “con nhà tông” ở phố cổ, bố mẹ đều là dân chữ nghĩa có tên tuổi. Còn tôi trọ trẹ nhà quê ra tỉnh…
Một thời gian sau, tôi chuyển sang bộ phận khác của bản báo, nên hầu như không gặp lại Trần Nhật Minh nữa. Thú thực là quên hẳn! Rồi một ngày cuối năm 2020, tôi gặp lại Trần Nhật Minh tại cuộc hội thảo khoa học toàn quốc về lý luận và phê bình văn học nghệ thuật, tổ chức tại tỉnh Bắc Ninh. Tôi là đại biểu có tham luận hội thảo, còn Nhật Minh là Trưởng ban Văn học - Nghệ thuật (VOV6) của Đài Tiếng nói Việt Nam, được mời với tư cách phóng viên. Ngay buổi chiều gặp nhau, Trần Nhật Minh đã hồ hởi thân mật chào hỏi tôi như cái hồi cả hai đều cùng “cày” tin văn hóa, như chưa hề ngót nghét hai chục năm biệt tăm nhau. Tối ấy ở khách sạn, Nhật Minh tìm sang phòng tôi trò chuyện, nhắc lại những kỷ niệm cái thời cùng nhau đi làm tin văn nghệ. Thái độ và cử chỉ ấy của Nhật Minh khiến tôi “chột dạ”, gần như là ân hận… Cảm giác ấy thêm một lần ám ảnh khi tôi đọc những tản văn Nhật Minh viết về những bạn bè đồng nghiệp mà tôi ít nhiều quen biết. Không chỉ viết đúng, viết hay, đầy mỹ cảm và trọng thị về những tên tuổi của thế hệ cha chú, Nhật Minh cũng rất dụng công khi viết về những đồng môn, đồng niên, đồng nghiệp, “đồng bọn” thân thiết, như: Lê Anh Hoài, Nguyễn Quang Hưng, Phùng Gia Thế, Đỗ Anh Vũ, Xuân Quang, v.v… Với các nhân vật này, ngoài tài năng còn cần phải có tấm lòng rất quý mến mới “đọc vị” được nhau qua vài con chữ. Đó là họa sĩ Trần Thắng: “…như một ông giáo làng với con xe cũ, tải chở một khối suy tư…” Đó là Nguyễn Tiến Thanh, người có: “...giọng thơ không trộn lẫn, bởi anh có các loại vũ khí riêng: thơ tự do, thơ văn xuôi, ngũ ngôn, thất ngôn, lục bát… đủ cho “viên đạn thơ” găm trúng cái đích nhất quán…” Đó là nhà báo Nguyễn Tri Thức: “…trong phóng sự của anh có những đoạn khúc như tản văn. Và trong tản văn, anh cũng cài được những thông số đời thường để dẫn dắt cảm xúc…”
Trong cuộc sống thường nhật, Trần Nhật Minh là một người quảng giao rất nghệ sĩ nhưng cũng rất mực thước. Với bạn bè, anh luôn giữ cái tâm thế của một người biết lắng nghe. Nhật Minh không bao giờ là người nói to nhất trong một bàn tiệc, nhưng lời anh nói ra thường mang sức nặng của sự thấu hiểu và chân thành. Những lúc ấy, tôi nhận thấy ở anh có một sự điềm tĩnh lạ lùng. Anh cư xử với mọi người bằng cái “tình” của một người bạn, bằng cái “đạo” của người cầm bút: trọng nghĩa, trọng tín, lấy sự chân thành làm gốc rễ của mọi mối quan hệ. Đồng nghiệp ở “nhà đài” nể anh ở cái tầm nhìn, nhưng phục anh ở cái tâm dành cho công việc. Anh không bao giờ từ chối giúp đỡ một ai, dù đó là đọc bản thảo cho một người mới hay viết lời giới thiệu cho một tập sách, đôi khi chỉ để đăng trên facebook cá nhân…
Giữa một xã hội đầy những thực đơn “ăn nhanh” như hiện nay, Trần Nhật Minh lại chọn một phong cách tản văn “chậm rãi, nhẩn nha”. Anh như người “viết để nói nhiều trong im lặng”. Mỗi bài tản văn của anh như những chén trà có vị đắng nơi đầu lưỡi nhưng ngọt hậu sâu lắng… Anh viết về người khác thực chất là để soi chiếu chính mình và để trả ơn cuộc đời, gia đình, quê hương, đất nước...
